Leesversie 145 van 492

Digitale rechtsbescherming, Woo afhandeling en interne beheersing gemeente Edam-Volendam

Lees de openbare vraag, het antwoord en de bijlagen als webtekst.

Deze raadsvraag over Digitale rechtsbescherming, Woo afhandeling en interne beheersing gemeente Edam-Volendam is gesteld door LEV op 14-01-2026. Het openbare antwoord is gedateerd 12-03-2026. Het dossier bevat 16 documenten.

Leesversie. De tekst hieronder is automatisch uit de openbare PDF-bestanden gehaald. De originele PDF onder ieder document blijft de officiële bron. Bijlagen zijn niet automatisch als vraag of antwoord ingedeeld.

Lees waar de informatie vandaan komt en hoe de leesversie is gemaakt

Direct openen

Documenten en bijlagen

Open hier de officiële vraag en beantwoording of één van de bijbehorende stukken als PDF.

Openbaar document

LEV Digitale rechtsbescherming, Woo afhandeling en interne beheersing gemeente Edam-Volendam

Pagina 1

12 maart 2026 15:05
Detailrapport Vraag en antwoord los v/h Raadsplein (ID 937)
Veld Waarde
Datum vraag 14-01-2026
Onderwerp Digitale rechtsbescherming, Woo afhandeling en interne beheersing
gemeente Edam-Volendam
Fractie(s) LEV
Vraag en antwoord Bijlagen toegevoegd.

Naar aanleiding van meerdere Woo-beschikkingen van december
2025 (Z25154088, Z25154125, Z25154170 en Z25154434), waarin
structurele tekortkomingen in de interne organisatie,
informatiehuishouding en digitale toegankelijkheid van de
gemeente Edam-Volendam blijken, stel ik het college de volgende
vragen.

Vraag 1.
Kan het college bevestigen dat binnen de gemeente Edam-
Volendam geen overkoepelend kwaliteitsmanagementproces
bestaat, zoals blijkt uit Woo-besluit Z25154088?
Antwoord 1:
Hiervoor kunnen wij verwijzen naar het betreffende document.
Vraag 2.
Kan het college bevestigen dat binnen de gemeente geen
overkoepelend risicomanagementproces bestaat, zoals eveneens
blijkt uit Z25154088?
Antwoord 2:
Hiervoor kunnen wij verwijzen naar het betreffende document.
Vraag 3.
Acht het college het bestuurlijk verantwoord om een organisatie
met een jaarbegroting van circa €115 miljoen te besturen zonder
vastgelegd kwaliteits- en risicomanagementsysteem?
Antwoord 3:
Hier maakt u de denkfout dat een systeem en proces voor
kwaliteits- en risicomanagement een garantie is voor borging van
kwaliteit en beheersing van risico’s. Dergelijk instrumenteel denken
is een risico op zichzelf omdat systemen allerminst een waarborg
zijn, hetgeen het meest duidelijk geïllustreerd werd door de val van
Lehman Brothers in 2008. Dichter bij huis: een organisatie als het
UWV kent alle systemen, maar is met regelmaat negatief in het
nieuws door onrechtmatig handelen, fouten en op grote schaal
falende dienstverlening.
Vraag 4.
Welke concrete instrumenten gebruikt het college op dit moment
om risico’s op het gebied van, financiën, IT, gegevensbescherming,
vergunningverlening en Woo-afhandeling te identificeren en te
beheersen, nu deze processen formeel niet bestaan?
Antwoord 4:

Pagina 2

12 maart 2026 15:05
Pagina 2

Beantwoording van deze vraag hangt af van de precieze risico’s
waar u op doelt. Binnen de financiële cyclus is de beheersing van
risico’s geborgd door zowel interne audits, accountantscontrole als
interbestuurlijk toezicht. Bij vergunningverlening en WOO is sprake
van rechtsbescherming in twee instanties (bezwaar en beroep) en
eveneens sprake van interbestuurlijk toezicht.
Vraag 5.
Kan het college bevestigen dat de monitor verbetering interne
processen al meerdere jaren niet is geactualiseerd, zoals vermeld in
Woo-besluit Z25154434?
Antwoord 5:
Hiervoor kunnen wij verwijzen naar het betreffende document.
Vraag 6.
Hoe kan de raad zijn controlerende taak uitvoeren wanneer er geen
actuele interne beheersrapportages beschikbaar zijn?
Antwoord 6:
De raad is naar ons oordeel uitstekend in staat gebleken de
controlerende taak uit te voeren de afgelopen jaren met gebruik
van de bestaande documenten in de P&C cyclus.
Vraag 7.
Wie draagt bestuurlijke verantwoordelijkheid voor het feit dat deze
monitor jarenlang niet is bijgehouden?
Antwoord 7:
De wijze waarop vorm gegeven wordt aan de P&C cyclus is een
verantwoordelijkheid van het college. Genoemde monitor is geen
vereiste voor het uitoefenen van een controlerende taak.
Vraag 8.
Waarom is de volledige managementletter van de accountant niet
openbaar, terwijl deze essentieel is voor democratische controle,
zoals blijkt uit Z25154125?
Antwoord 8:
De managementletter kan bedrijfsgevoelige, vertrouwelijke of
fraudegevoelige informatie bevatten. Gelet op uw zorg voor de
beheersing van risico’s gaan wij er vanuit dat u ons standpunt deelt
dat hiermee voorzichtig moet worden omgegaan.
Vraag 9.
Op basis van welke wettelijke grondslag wordt deze informatie
beperkt tot “inzage onder begeleiding”?
Antwoord 9:
Hiervoor kunnen wij verwijzen naar hetgeen bepaald is in de WOO
(hoofdstuk 5).
Vraag 10.
Kan het college bevestigen dat de raad momenteel slechts beschikt
over samenvattingen, en niet over de volledige bevindingen over,
IT-risico’s, interne beheersing en organisatiezwaktes?
Antwoord 10:
Hiervoor kunnen wij verwijzen naar het betreffende document.
Vraag 11.
Waarom stelt de gemeente in meerdere Woo-beschikkingen dat zij
“de weg per e-mail niet heeft opengesteld voor formele

Pagina 3

Pagina 1

Regie op één digitale
samenleving
Digitale Agenda Gemeenten 2028

Pagina 2

2
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Voorwoord
Als zich belangrijke nieuwe ontwikkelingen voordoen in ons leven – of in onze samenleving
– moeten we ons daartoe verhouden. We moeten er een relatie mee opbouwen. Niet zo
heel erg nieuw, maar wel erg belangrijk is de opkomst van de digitalisering sinds pakweg
de jaren tachtig van de vorige eeuw. De digitalisering heeft zich sindsdien exponentieel
ontwikkeld. De wittebroodsweken voor onze relatie met digitalisering zijn dan ook al lang
voorbij. En onderhoud van die relatie is noodzakelijk. Misschien is het zelfs tijd voor
relatietherapie en moeten we praten.
Een aantal dingen moet namelijk echt anders in deze relatie. De digitale samenleving is nog
steeds verrassend, innovatief, bruisend en verrijkend. Achter de voorkant van onze
telefoon vinden we een wereld van kennis, ervaringen, contacten, cultuur, kennis en
uitwisseling. Daarmee kunnen we individueel en samen de hele wereld aan. Maar er komt
ook een waaier van minder mooie dingen op ons af. Zoals cybercrime, desinformatie,
discriminatie, democratische ondermijning, polarisatie en genadeloze verdienmodellen die
onze democratie en economie teisteren. Bovendien heeft die telefoon ook nog eens een
achterkant. Waar gaat alle data naartoe en welke onderneming of overheid doet er achter
de schermen zijn voordeel mee? Zo kan een roze wolk zomaar veranderen in een dichte
grijze mist.
Kortom: de relatie is aan bijsturing toe. Dat vraagt om een openhartig gesprek op basis van
de juiste informatie. En om stevige vervolgstappen en heldere afspraken. Zodat onze
samenleving niet gestuurd wordt door digitale ontwikkelingen, maar andersom. En we
gezamenlijk de vruchten van digitalisering kunnen plukken, omdat we slimme afspraken
hebben gemaakt over de standaarden die we daarbij hanteren. Met de discipline om
onszelf en elkaar aan die afspraken te houden.
Met de Digitale Agenda 2024 liepen gemeenten vier jaar geleden voorop in het gesprek
over waarden in onze digitale samenleving. We hebben sindsdien gezien dat dit niet
vanzelf gaat, dat daar regie voor nodig is. En de moed om keuzes te maken, kaders te
stellen en elkaar te binden aan dezelfde visie op één digitale samenleving. Dat doen we
samen met inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en medeoverheden. Zo
brengen we onze relatie weer op het goede spoor: stabiel en bestendig voor de lange
termijn.
Peter Snijders,
voorzitter VNG-commissie informatiesamenleving

Pagina 3

3
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Introductie: Perspectieven
Leven in een digitale samenleving
Onze samenleving is ‘gedigitaliseerd’. Dit was nog niet eerder zó goed merkbaar en alles wijst
erop dat de impact alleen maar groter wordt. Dit is verrassend: digitalisering is niet nieuw
meer, we zouden op een zeker moment in rustiger vaarwater moeten komen. Niets blijkt
minder waar.
Onze maatschappij is juist sterker en sneller veranderd dan we ons ooit konden voorstellen.
Kijk naar hoe we leven, contact hebben, samen zijn. Het is niet meer te vergelijken met tien,
twintig jaar geleden. Jongeren groeien op met internet, zitten op platforms, communiceren
op hun eigen wijze.
Covid heeft eraan bijgedragen dat thuiswerken, online leren en ons leven online organiseren
normaal is geworden. De technologie heeft een vlucht genomen het is inmiddels verweven in
alle facetten van onze samenleving, dienstverlening en levens van mensen. En wat brengt AI
ons nog?
Gemeenten zijn daarin vanzelfsprekend meegegaan. Ook zij passen hun dienstverlening aan
en komen tegemoet aan de veranderende wensen van inwoners en bedrijven. Beschermen,
zorgen en ontzorgen waar mogelijk.
Om de drukte en orde op straat in de gaten te houden, kan de gemeente bijvoorbeeld kiezen
voor camera’s met allerlei slimmigheden, zoals automatisch tellen en automatische
herkenning van ongelukken en zelfs geweld. Dat is krachtige technologie, maar ook risicovol
natuurlijk. Het gaat over méér dan privacy en veiligheid. Wat moet je daarbij afwegen, hoe
voer je daarover een goed gesprek? Dat is een continu proces.
Wie die veranderingen ook merken zijn: Boaz, Carina, Dylan en Hanne. We nemen u kort mee
in hun verhaal.
Boaz (43), inwoner
‘Gelukkig, dat scheelt’, zegt Boaz opgelucht. Hij kwam er net achter dat hij een nieuw
rijbewijs ook online kan aanvragen. Dat komt goed uit. Z’n zoontje werd met keelpijn wakker
en kan vandaag niet naar de opvang. Boaz moet dus nu thuis w erken. Het voorwerk kan dus
lekker vanuit huis. Nu nog een foto laten maken, die gaat via de RDW naar de gemeente. Dan
kan hij later deze week zijn vernieuwde rijbewijs ophalen bij de gemeente zonder afspraak.
Het is sowieso een drukke week voor Boaz. Hij moet ook naar het Centrum voor Jeugd en
Gezin samen met zijn ex-vrouw. Hij heeft met haar een dochter van 15. De afspraak met zijn
ex-vrouw is ook online.
Zij hebben zorgen over hun dochter: ze komt haar kamer haast niet meer af en spreekt alleen
nog via een online game met mensen. En dat lijken niet al te betrouwbare types te zijn. Zij
gaat van scherm naar scherm, van app naar app. Haar laptop van school houdt in de gaten of
zij haar aandacht erbij houdt. Boaz weet precies hoe het met haar ontwikkeling en cijfers op
school gaat, maar wat vindt zijn dochter daar eigenlijk van? Met haar telefoon is het anders:
zij zit op allerlei sociale apps, waar de memes en trends elkaar razendsnel opvolgen, buiten
het zicht van Boaz. Zijn dochter maakt soms grapjes en zegt soms dingen waar Boaz zich
zorgen over maakt: hoe komt zij daarbij, hoe hoort zij daarover? Als ze over politiek praten,
gaat het er soms fel aan toe en lijken ze wel een andere taal te spreken. Zijn dit die bubbels
waar hij over hoort, is dat nu ook al iets waar kinderen mee te maken hebben? Hoe ga je
daarmee om?
Boaz peinst even wat voor zich uit achter z’n bureau.

Pagina 4

4
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Carina (52), vice-voorzitter gemeenteraad
Zo, dat was weer een lange raadsvergadering gisteren. Carina is er nog steeds mee bezig.
Het was een volle agenda met veel ‘regelzaken’. Maar ook het “ethisch advies stop
straatintimidatie” stond op de agenda. De ethische commissie had zich vooral over de
stop-intimidatie-app gebogen. De commissie stelde zichzelf de vragen: kan het, mag het,
hoort het en is het wenselijk.
Het werd voer voor een lang gesprek. Het échte raadswerk: het praten over normen en
waarden die je in de gemeente wilt gebruiken. Maar ook: wat kost het? Want zo’n app
betekent dat je daar structureel geld aan moet uitgeven. En de app is maar een deel van de
totale aanpak van straatintimidatie in de stad.
Verder stelt het College voor om meer geld te besteden aan ICT of beter digitalisering. In
de i-visie die voorligt staat dat met goed databeheer medewerkers beter inzetbaar zijn in
de dienstverlening aan inwoners en bedrijven. En dat wil het College. Alleen zijn de
uitdagingen van beveiliging, Europese wet- en regelgeving, AI, en het terugdringen van
administratieve taken er meer dan de gemeente zelf aankan. Daarom is het voorstel om
aan te sluiten bij het samenwerkings v erband in de regio. Gelukkig stemt de raad in!
Dylan (27), ondernemer
Vlak na corona begon Dylan met haar winkel in vegan taarten. Het gaat zo lekker! Het lijkt
wel of de hele streek ze wil hebben. Mensen komen écht overal vandaan. Ze is nu drie
dagen per week open, maar ze wil meer dagen open. En ze wil het pand naast haar ook
huren, en dan uitbreiden. Voor die verbouwing heeft ze een vergunning nodig: de gevel is
beschermd dorpsgezicht. En die moet worden aangepast.
Dylan kijkt op de website van de gemeente. Daar snapt ze niks van. Hoe moet zij nu de
vergunning aanvragen? Wacht, Jiu Chan, die de supermarkt aan de overkant heeft,
verbouwde vorig jaar ook de gevel. “Je moet gewoon naar de bibliotheek”, zegt Jiu Chan,
“daar hebben ze me goed geholpen”. Doet de bieb dat? Dylan gaat erheen, en ja hoor. Een
vriendelijke man helpt haar met de website van haar gemeente. Daar vinden ze samen de
informatie die zij nodig heeft voor het aanvragen van de omgevingsvergunning. Ze had
nog een aanvullende vraag en die heeft ze gemaild. Nu is het wachten op de reactie van de
gemeente. Ha, dit kostte minder tijd dan gedacht. Dylan: “Ik denk dat ik maar eens een
nieuw recept probeer”.
Hanne (36), informatiemanager van de gemeente
Op de vraag van haar buurman Bas wat doet een informatiemanager, antwoordt Hanne:
“Het is praten, verbinden en creatief zijn”. Hanne is 2 jaar geleden aangenomen bij de
gemeente Overbrugge, de functie bestond toen nog niet zo lang. “Het doel is om alles met
informatie, digitalisering en ICT slim met elkaar te verbinden. Dat betekent soms dubbel
werk opsporen en ervoor zorgen dat dat minder wordt en uiteindelijk verdwijnt. Maar ook
dat collega’s op de hoogte zijn van elkaars werkwijze waar het gaat om dit soort digitale
zaken”, vertelt ze verder. “Mmm, interessant. Maar wat betekent dat dan voor mij als
inwoner?” Hanne denkt even na. “Ja daar zeg je zoiets. We zitten in een transitie. Bijna alles
heeft wel iets met digitalisering te maken in het dagelijks leven, toch? En wat is dan onze
rol als gemeente. Met die invloed in de samenleving moeten we ook iets. Ik vind dat wel
moeilijk. Nog niet eens om te bedenken wat de gemeente dan voor inwoners moet doen.
Dan kom je snel op ondersteuning in het digitaal weerbaar zijn; inwoners beschermen
tegen ongewenste invloeden van nieuwe technologie, dat soort dingen. Goed faciliteren
als ze iets aanvragen. Alleen merk ik in de organisatie wel, dat er nog onvoldoende oog
voor is, dat de digitale transitie ook echt alle inwoners ‘treft’. Dus hoe krijg ik de collega’s
mee dat die transitie er ook toe doet in hun werk? En wat betekent dat voor mijn rol als
informatiemanager?”. Bas knikt, hij herkent wel wat Hanne bedoelt. “Dus eigenlijk moet jij
je ‘nieuwe’ beroep nu alweer opnieuw uitvinden?!”

Pagina 5

5
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
1
Inleiding
Digitalisering verandert onze samenleving voortdurend. De baten zijn glashelder: mensen
zijn verbonden, ons scherm is een venster op de wereld, overheden kunnen inwoners
gericht van dienst zijn en de digitale sector is een katalysator van economische groei. De
lasten zijn ook voelbaar: onze democratie staat onder druk door de verdienmodellen van
sociale media, we zien dat ook discriminatie zich laat automatiseren en de economische
groei is bijzonder ongelijk verdeeld. We zien zelfs dat een stapeling van deze effecten
grote groepen inwoners in hun bestaanszekerheid raakt.
De grote impact van digitalisering volgt uit de grote verwevenheid ervan met alle facetten
van onze samenleving, dienstverlening en levens van mensen. Het is een
vanzelfsprekendheid in alle beleidsonderdelen van de overheid, van het fysiek domein tot
democratie. Daarin helpt digitalisering ontegenzeggelijk om de samenleving beter te
maken, de grote opgaven die er liggen aan te pakken. Dat gaat niet vanzelf er is nog veel
werk aan de winkel: om de kansen van gisteren goed te pakken en klaar te zijn voor die van
morgen.
Het is ook duidelijk dat er risico’s en schade met digitalisering meekomen. We hebben
zorgen over wat het ‘digitale leven’ doet met onze jongeren, onze economie raakt verder
uit balans, desinformatie ondermijnt onze democratie. Hier is te veel ruimte voor gelaten;
de maatschappij wil hier weer regie en controle op. Met een actieve overheid die jongeren,
de economie en onze democratie beschermt. Net als onze waarden: transparantie,
autonomie, vrij ondernemerschap. Om zo een nieuw toeslagenschandaal te voorkomen.
Zoals gezegd gaat dit niet vanzelf, het vraagt om een verandering met hoe wij nu te werk
gaan. Met expliciete afwegingen en keuzes rond de inzet van technologie en grondige
discussie daarover. Verwerkt in ‘updates’ van onze democratische processen,
verantwoordingsstructuren en uitvoering. Waarin de ‘civil society’
1, private partijen en
natuurlijk medeoverheden samenwerken aan een maatschappelijk gedragen visie over
waar onze digitale samenleving naartoe moet bewegen. Met een gedeelde visie en een
gezamenlijk doel zetten we een cruciale stap voorwaarts, waarmee we een fundament
leggen voor betrouwbare en inclusieve digitale dienstverlening. Dit avontuur begint met
het samen met gemeenten verkennen van de noodzakelijke transitie, begrijpen hoe hun
behoeften passen binnen deze transformatie. En vanuit het collectief sturen op deze
verandering en de besluitvormingsprocessen met meer ruimte voor maatwerk. Dit is niet
zomaar een project; het is onze gezamenlijke toekomst.
Gemeenten laten met deze agenda zien hoe zij de komende jaren de kansen benutten die
digitalisering biedt, voor grote maatschappelijke opgaven, het verdienvermogen van
Nederland, en om de dienstverlening nog beter aan te laten sluiten bij de eisen en
verwachtingen van de samenleving.
Dit doen gemeenten met elkaar en mede-overheden. In een tijd van grote schaarste van
mensen en middelen, is gezamenlijkheid en collectiviteit essentieel. Want de tijd dat
gemeenten het alleen konden ligt achter ons. Gemeenten en de VNG ervaren een enorme
urgentie om het werk waar we voor staan samen op te pakken en te standaardiseren (in
brede zin), zodat de VNG haar leden kan ontzorgen. Van gegevensmodellen tot APV’s, van
API’s tot Principes. Om werk bij elkaar uit handen te kunnen nemen, zijn gemeenten ook
bereid werk uit handen te geven.
1 Burgermaatschappij.

Pagina 6

6
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Goed georganiseerd, als één sterke bestuurslaag nemen zij elkaars inzichten, standaarden,
kaders over – in toenemende mate volgens het mantra ‘pas toe, of leg uit’. Uiteraard met
nauwe verbindingen tussen de (interbestuurlijke) netwerken.
Zo zetten gemeenten technologie in om de wereld een beetje beter te maken. En kunnen
zij de instrumenten van morgen, zoals AI, verantwoord en met legitimiteit gebruiken.

Pagina 7

7Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Digitalisering transformeert
EU/
Internationaal
Politiek Agenda’s
Rijksoverheid
provincies/
waterschappen
Markt
en bedrijfs-
leven
Wetenschap
en advies-
raden
Mens en
burgermaat-
schappij
1
Bestaanszekerheid
2
Gezond leven
en ouder worden
3
Kansengelijkheid
4
Fysieke leefomgeving
5
Klimaat en energie
1
Bestaanszekerheid
2
Gezond leven
en ouder worden
3
Kansengelijkheid
4
Fysieke leefomgeving
5
Klimaat en energie
1
Bestaanszekerheid
2
Gezond leven
en ouder worden
3
Kansengelijkheid
4
Fysieke leefomgeving
5
Klimaat en energie
1
Bestaanszekerheid
2
Gezond leven
en ouder worden
3
Kansengelijkheid
4
Fysieke leefomgeving
5
Klimaat en energie
1
Bestaanszekerheid
2
Gezond leven
en ouder worden
3
Kansengelijkheid
4
Fysieke leefomgeving
5
Klimaat en energie
1
zijn één sterke
bestuurslaag
Gemeenten
2
leren van elkaar en
versterken hun prestaties
Gemeenten
3
zijn actief in netwerken
met VNG als knooppunt
van die netwerken
Gemeenten
4
werken samen in regio’s
Gemeenten
5
maken gebruik van
overlegvormen met
mandaat richting het rijk
Gemeenten
1
zijn één sterke
bestuurslaag
Gemeenten
2
leren van elkaar en
versterken hun prestaties
Gemeenten
3
zijn actief in netwerken
met VNG als knooppunt
van die netwerken
Gemeenten
4
werken samen in regio’s
Gemeenten
5
maken gebruik van
overlegvormen met
mandaat richting het rijk
Gemeenten
1
zijn één sterke
bestuurslaag
Gemeenten
2
leren van elkaar en
versterken hun prestaties
Gemeenten
3
zijn actief in netwerken
met VNG als knooppunt
van die netwerken
Gemeenten
4
werken samen in regio’s
Gemeenten
5
maken gebruik van
overlegvormen met
mandaat richting het rijk
Gemeenten
1
zijn één sterke
bestuurslaag
Gemeenten
2
leren van elkaar en
versterken hun prestaties
Gemeenten
3
zijn actief in netwerken
met VNG als knooppunt
van die netwerken
Gemeenten
4
werken samen in regio’s
Gemeenten
5
maken gebruik van
overlegvormen met
mandaat richting het rijk
Gemeenten
1
zijn één sterke
bestuurslaag
Gemeenten
2
leren van elkaar en
versterken hun prestaties
Gemeenten
3
zijn actief in netwerken
met VNG als knooppunt
van die netwerken
Gemeenten
4
werken samen in regio’s
Gemeenten
5
maken gebruik van
overlegvormen met
mandaat richting het rijk
Gemeenten
Ontwikkelthema’s uit VNG-strategie 2030
Digitale
Agenda
Gemeent
en
2028
Digit
ale
grondrechten
& ethiek
Anticiperen
op nieuwe
technologie
K
aderstelling
Normeren &
democratiseren
Dienst-
verlenende
o
verheid
Veilige
overheid Mogelijk
makenBetrouw-
bare
o
verheid
Slimme
overheid
Kansen
benutten
Digitale agenda gemeenten 2028
Innovatie
Data-
gedreven
w
erken
Koppeling
domeinen
Omk
eringsthema’s uit VNG-strategie 2030
Omgeving
Omgeving

Pagina 8

8
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
2
Ontwikkelingen in onze
omgeving
Succesvolle opkomst van waardenbewustzijn
Digitale technologie is in de ontwikkeling vaak ontwrichtend voor de samenleving. De
introductie van nieuwe technologieën vindt in veel gevallen plaats volgens de mantra
‘move fast and break things’ van Silicon Valley. Bescherming van publieke waarden en
digitale grondrechten van inwoners zijn daarbij te vaak over het hoofd gezien. De
afgelopen vier jaar lag de nadruk meer op waardenbewustzijn. En werden discussies
gevoerd over wat we gewenste en niet-gewenste effecten vinden van nieuwe technologie.
Ook binnen de overheid zien we dat alle bestuurslagen bij het inzetten van digitale
technologie denken en werken vanuit een breed waardenperspectief. De politiek-
bestuurlijke verankering van het belang van publieke waarden bij nieuwe technologieën is
in die zin de goede kant opgeschoven, en daar blijven we aan werken. Voorbeelden van
concrete uitingen die we nu al zien zijn de Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren
van het rijk, de Interprovinciale Digitale Agenda (IDA), de Vaarkaart Digitaal op Koers van
waterschappen en Europese Digitaal Decennium van de Europese Commissie.
Overheid aan het roer van de digitale samenleving
De volgende stap voor de komende jaren is om dit waardenbewustzijn om te zetten in
waarden verankering in verschillende kaders, standaarden en wetgeving. Zowel de
Europese Commissie als de rijksoverheid vindt het noodzakelijk om meer aan het roer te
staan van de digitale samenleving. Dat is in lijn met de adviezen van belangrijke
adviesorganen als de Raad van State, de Raad voor het Openbaar Bestuur, de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en het Rathenau Instituut. Aan het roer
kan de overheid democratisch de koers van de digitale samenleving bepalen en via
bijsturing volgens de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, ervoor zorgen dat
kansen worden benut. En waar nodig extra bescherming aan inwoners wordt geboden.
Meer houvast voor inwoners
We zien daarnaast veel in beweging om de informatiepositie, participatie en rechten van
inwoners te versterken in de digitale samenleving. Zij moeten weten welke technologische
ontwikkelingen er zijn, deze begrijpen en met de toepassingen kunnen omgaan. Verder
moeten zij zich kunnen beroepen op rechten en (bezwaar)procedures als zij het niet eens
zijn met bepaalde ontwikkelingen of uitkomsten. Dit is nog eens onderstreept in het
rapport van de Parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening Blind
voor mens en recht. Overheden moeten meer houvast bieden aan inwoners in de digitale
samenleving, want een nieuw Toeslagenschandaal ‘kan morgen weer gebeuren’. Dat legt
een grote verantwoordelijk heid bij de ov erheid om mensen die digitaal niet kunnen
meekomen, toch te (blijven) bereiken.
Grip op de markt
Ook de verhouding overheid-markt verandert. Zowel het rijk als Europa stelt de komende
jaren het belang van ‘digitale onafhankelijkheid’ centraal. Dat betekent veel meer handelen
vanuit eigen kracht. Gegeven de huidige dominantie van met name Amerikaanse en
Chinese technologie bedrijven zijn hierv oor sterke geopolitieke argumenten. De ambitie is
om bestaande afhankelijkheden van grote marktpartijen af te bouwen, en meer kennis en
kunde in huis te halen. Zo komen overheden meer ‘in control’ als het gaat om de data,
digitale infrastructuur, software en digitale veiligheid. Het afbouwen van afhankelijkheden

Pagina 9

9
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
helpt ook publieke waarden te verankeren in onze digitale infrastructuur. Deze ambitie
wordt de komende jaren waargemaakt door scherpe voorwaarden te stellen aan inkoop en
subsidies, zowel qua inhoudelijke doelstellingen als qua procesafspraken (bijvoorbeeld
open-source werken).
‘Niet big tech maar de mens moet aan het roer blijven voor een
echte duurzame samenleving’, aldus Albert J. Meijer, hoogleraar
publieke innovatie bij de Universiteit Utrecht.
Trouw, februari 2024
Nieuwe verdienmodellen en de burgermaatschappij
Een opvallende ontwikkeling in dit verband is dat er in Nederland steeds vaker ‘open’
modellen voor innovatie en verdienvermogen ontstaan. Daarbij valt ook de groeiende rol
van het maatschappelijk middenveld (civil society) op. Naast publiek-private
samenwerkingen komen er ook publiek-civiele samenwerkingen, waarbij de
maatschappelijke meerwaarde voorop staat en niet het winstbejag. Denk bijvoorbeeld aan
de CoronaMelder of aan de ontwikkeling en het beheer van digital commons (‘digitale
gemeenschapsgoederen’), zoals Mastodon of PubHubs.
Zowel de rijksoverheid als de Europese Commissie jaagt dit soort initiatieven aan, omdat
het nieuwe markten aanboort en leidt tot nieuwe verdien modellen ( en de versterking van
de positie van het mkb). In december 2023 betoogde de Adviesraad voor wetenschap,
technologie en innovatie nog dat de ambities die Nederland heeft op het gebied van
verschillende grote maatschappelijke opgaven ‘niet waar te maken zijn binnen het huidige
systeem’.
Voor de komende jaren zien we grote ambities. Politiek Den Haag onderkent deze
ambities. De Tweede en Eerste Kamer hebben beide een Digitale commissie ingesteld. Er is
breed commitment dat de ambities alleen interbestuurlijk waar te maken zijn. Een
gezamenlijke verantwoordelijkheid die we met het demissionaire kabinet delen en
waarvoor we ook een nieuw kabinet aan onze zijde nodig hebben.
‘.. als we willen dat digitale technologie vóór onze samenleving
blijft werken, als we kansen willen benutten en risico’s willen
mitigeren, dan moet digitalisering waardengedreven en
mensgericht zijn vormgegeven..‘.
Geactualiseerde werkagenda Waardengedreven Digitaliseren 2024

Pagina 10

10
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
3
Ontwikkelingen
bij gemeenten
Taakuitbreiding gemeenten vereist meer samenwerking tussen overheden
Het aantal gemeentelijke taken is in de afgelopen jaren sterk toegenomen. Dat heeft er
vooral mee te maken dat gemeenten dicht bij hun inwoners staan en daardoor beter zicht
hebben op wat inwoners nodig hebben. En dus hebben we de afgelopen jaren grote
decentralisatieoperaties gezien in het sociaal domein (WMO en Jeugdzorg) en recent in
het ruimtelijk domein met de Omgevingswet. Voor een deel voeren gemeenten taken zelf
uit, voor een deel gaat het om taken waarbij gemeenten de regierol hebben. Kleine en
middelgrote gemeenten beleggen in toenemende mate de uitvoering van taken bij
(gemeentelijke) samenwerkingsverbanden. Vanuit Europa komt wet- en regelgeving die
van invloed is op het takenpakket van gemeenten. Ook zijn er crises in Nederland die
binnen gemeenten om adequate oplossingen in de uitvoering vragen (denk aan
asielopvang, woningtekort, energie en klimaat). Al die crises vragen snelle actie, vaak met
té beperkte financiële middelen.
Gemeenten kunnen veel, maar deze ontwikkelingen vragen om aanzienlijk meer
samenwerking. Tussen verschillende overheidslagen, maar ook tussen gemeenten
onderling. Samen Organiseren bestaat inmiddels al meer dan vijf jaar, maar werpt nog
onvoldoende zijn vruchten af doordat er nog te veel ruimte bestaat om af te wijken..
Eigenlijk is er geen ruimte meer voor vrijblijvendheid, want de tijd dat gemeenten het
alleen konden ligt achter ons. Anders loopt het mis in de uitvoering van belangrijke
maatschappelijke opgaven .
Veranderende relatie tussen inwoner en overheid
Verschillen tussen mensen op sociaal en financieel vlak leidden de afgelopen jaren tot
meer sociale ongelijkheid. Een samenleving waarin het individu boven het collectief staat,
voedt vermindering van sociale cohesie. Zeker in de stedelijke gebieden. En een overheid
die er onvoldoende in slaagt om de crises het hoofd te bieden heeft voor wantrouwen
gezorgd. Het negatieve imago heeft invloed op het contact dat gemeenten met inwoners
hebben. Gemeenten hebben te maken met inwoners die mondiger zijn, en sneller overgaan
tot het indienen van bezwaren of klachten. Juist doordat de gemeente zo dicht bij haar
inwoners staat, is sneller direct contact mogelijk. Die relatief korte afstand tussen
gemeente en inwoners biedt kansen om echt te luisteren naar inwoners en laagdrempelige
dienstverlening te bieden, om zo ook niet-gebruik van voorzieningen te voorkomen.
Medewerkers moeten daarbij kunnen en durven handelen vanuit de menselijke maat.
Capaciteit is al beperkt en die wordt nog krapper
De krapte op de arbeidsmarkt is een ontwikkeling die breed zichtbaar is en die ook de
overheid raakt. Het is een groeiend probleem mede door de vergrijzing. Ook de digitale
transformatie en de gemeentelijke dienstverlening staan hierdoor onder druk. Verhoging
van het aanbod en de aantrekkingskracht van werk is volgens de SER een
oplossingsrichting voor de arbeidsmarktkrapte. Net als effectievere inzet van personeel en
het verbeteren van beleidsvorming en de uitvoerbaarheid van beleid. Het personeels-
bestand van de gemeentelijke overheid is ongeveer gelijk gebleven, terwijl het aantal taken
flink is toegenomen, zowel op uitvoering als beleid. De arbeidsmarktkrapte maakt het
zodoende nog meer noodzakelijk om samen te organiseren.

Pagina 11

11
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Vertrouwen overheidsdienstverlening
Gemeenten zijn voor inwoners en ondernemers de meest nabije overheid en doen veel
taken die voor hen direct van belang zijn. Het vertrouwen van inwoners in de overheid is de
afgelopen jaren beschadigd, mede door de gevallen waar dienstverlening ondermaats en
niet transparant was zoals in de toeslagenaffaire en de schade door gaswinning in
Groningen. Inwoners en ondernemers hebben te weinig zicht op de gegevens die de
overheid over hen heeft. Ook gemeenten merken dat. Gemeenten streven ernaar open en
transparant te zijn voor de samenleving. Steeds vaker wordt de vraag gesteld hoe de
gemeentelijke dienstverlening aansluit bij de behoeften en leefwereld van inwoners en
bedrijven.
Collectieve behoeften
Gezien deze ontwikkelingen hebben gemeenten behoefte aan werkende
oplossingen op collectieve schaal, die hen in de uitvoering ontzorgen. Gemeenten
hebben namelijk zelf vaak beperkte capaciteit. Er is een reëel risico dat het
misloopt in de uitvoering van belangrijke maatschappelijke opgaven, zeker bij
kleine en middelgrote gemeenten is deze urgentie groot. Gemeenten spelen waar
mogelijk in op nieuwe technologieën en vertalen deze naar impact op inwoners
en ondernemers, lokale gemeenschap, de eigen organisatie en dienstverlening, en
de samenwerking met de markt. Bij het neerzetten van collectieve (digitale)
oplossingen zoeken gemeenten altijd naar het rendement (zowel financieel als
het effect voor inwoners en ondernemers).
Digitale inclusie én de menselijke maat
Niet iedereen kan, wil of mag mee in de digitale transformatie oftewel de digitaliserende
samenleving. Bij de inrichting van de gemeentelijke uitvoering is het belangrijk om oog te
hebben voor digitale inclusie en toegankelijkheid. Het is een voortdurende uitdaging om
een goede balans te vinden tussen het meegaan in de digitale ontwikkelingen en oog te
houden voor de menselijke maat. Gemeenten streven naar betrouwbare digitale
dienstverlening met een alternatief voor diegenen die behoefte hebben aan persoonlijk,
fysiek contact en ondersteuning.
‘De overheid moet burgers actiever informeren over hun recht op
toeslagen en regelingen’. Die oproep doen de Nationale
ombudsman en Sociaal Werk Nederland aan de politiek. Ze zien
steeds meer mensen die voorzieningen mijden doordat ze de
overheid niet meer vertrouwen.
NOS nieuws november 2023

Pagina 12

12
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
4
Digitale Agenda Gemeenten
2028
4.1 Inleiding
Vanuit wat er in onze omgeving en bij
gemeenten gebeurt, zien we dat de
digitale agenda van gemeenten
doorgezet moet worden. Dat doen
we met een governance die sinds de
komst van de vorige digitale agenda
goed is verankerd. We baseren ons
daarbij op de Verenigingsstrategie
VNG 2030: Stap naar voren. Het
College voor Dienstverleningszaken
richt zich daarbinnen met name op
de ‘infrastructurele’ kant van de
digitale transformatie. Het is zeer
urgent om meer samen te
organiseren en één sterke
bestuurslaag te vormen. Ook de Commissie Informatiesamen leving houdt daarom
aandacht voor dit onderdeel van het verhaal. Want de basis moet op orde zijn om andere
activiteiten mogelijk te maken. Met de komst van de vorige digitale agenda is bij de
commissie meer focus ontstaan op de onderwerpen ‘overheid’ en ‘samenleving’. Het
beschermen van publieke waarden en de grondrechten van inwoners in de digitale
transformatie is er als belangrijkste aandachtsgebied bijgekomen.
Deze ontwikkelingen leiden voor de lokale overheid tot drie doelstellingen in de digitale
transformatie:
1. Normeren en democratiseren
2. Mogelijk maken (de basis op orde)
3. Kansen benutten
Digitale
Agenda
Gemeenten
2028
Normeren &
democratiseren
Mogelijk
maken
Kansen
benutten
Eén sterke, collectieve, bestuurslaag
Gemeenten kiezen er in de Verenigingsstrategie voor om zich als
collectief krachtiger op te stellen, als één sterke bestuurslaag. Deze
ontwikkeling is in het domein van digitalisering ook in volle gang. Het
bundelen van expertise, praktijkervaring én uitvoeringskracht. Ze maken de stap van
‘samen organiseren’ naar ‘samen uitvoeren’, om inzichten van de één om te zetten in
ontzorging van allen. Gemeenten zetten vaart achter deze ontwikkeling: dit is nodig om
steeds complexere opgaven het hoofd te bieden, maar ook om een stevige
onderhandelingspartij te zijn en inhoudelijk sterke kaders vast te stellen. Zo staan
gemeenten samen met hun medeoverheden aan het roer van de informatiesamenleving.

Pagina 13

13
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
4.2 Democratiseren
Met deze digitale agenda is de
doelstelling om te normeren en
democratiseren in de digitale
samenleving. Hiermee gaan
gemeenten een stap verder dan in
de vorige digitale agenda, waarin
we spraken van ‘duiden en
reflecteren’. Niet alleen willen
gemeenten de snelle
technologische ontwikkelingen
volgen en begrijpen, maar juist ook
daarin sturen en vormen om publieke waarden en digitale grondrechten van inwoners te
beschermen. De keuzes die we als digitale samenleving maken kunnen we niet overlaten
aan een paar grote technologiebedrijven, maar moeten we maken via democratische
processen en instituties, zoals de gemeenteraad en volgens de algemene beginselen van
behoorlijk bestuur.
De maatschappelijke impact van technologie is de afgelopen jaren heel duidelijk
geworden, ook lokaal. De toename in desinformatie online kent offline, in de fysieke
wereld, zijn weerslag in lokale demonstraties en aantasting van de sociale cohesie
(polarisering en radicalisering). En wanneer werkgevers AI inzetten om personeel te
werven en selecteren en dit leidt tot geautomatiseerde discriminatie, is het aan
gemeenten om de gedupeerden te helpen toch hun plek op de arbeidsmarkt te vinden.
Het Toeslagenschandaal en de SyRI-affaire tonen bovendien aan dat ook de overheid blind
kan zijn voor mens en recht wanneer zij technologie inzet.
Daarom is regie vanuit de overheid onmisbaar in een veilige digitale samenleving. We
hebben kaders nodig om de inzet van technologie te begeleiden, zoals de Principes voor
de Digitale Samenleving of de Principes Cameratoezicht art. 151 c-Gw. Om digitale
technologie, die steeds krachtiger wordt, mede te ontwikkelen en gericht in te zetten voor
het aanpakken van maatschappelijke opgaven zoals de energietransitie, de woningbouw-
opgave en het verbeteren van de bestaanszekerheid van inwoners. En om richting te geven
aan de markt, bijvoorbeeld met inkoopvoorwaarden om mensenrechten mee te wegen bij
het kiezen van cameraleveranciers. De gemeente moet daarbij haar digitale soevereiniteit
versterken en bestaande afhankelijkheden afbouwen, omdat die zowel kwetsbaar als
kostbaar zijn. Tegelijkertijd is het nodig om de positie van de burgermaatschappij (‘civil
society’), inwoners en de gemeenteraad te versterken. Alleen met behulp van hun inzicht,
tegenwicht en zeggenschap kunnen we de inzet van technologie verantwoord maken,
veilig en met meerwaarde voor de maatschappelijke opgaven.
Digitale
grondrechten
& ethiek
Anticiperen
op nieuwe
technologie
Kaderstelling
Normeren &
democratiseren
Ontzorgen met standaarden
Standaarden zorgen voor een betere gemeentebrede en overheidsbrede
samenwerking en dienstverlening. Als we als één overheid de
publieksdienstverlening meer willen laten aansluiten op de leefwereld van mensen
dan moeten we het uitwisselen van gegevens makkelijker maken. En daarvoor zijn
standaarden noodzakelijk. Standaardisatie is niet voor niets een speerpunt van de
Commissie Informatiesamenleving, het ontzorgt gemeenten. Breed uitgelegd:
een modelverordening en beleidsprincipes over cameragebruik nemen
gemeenten ook (denk)werk uit handen. Waar nodig krijgen ze de kracht van het
collectief mee, zoals voor een sterkere onderhandelingspositie bij beslissingen
over data-infrastructuur met mede-overheden, of afdwingbaarheid van onze
waarden bij leveranciers. Willen wij dit werk bij elkaar uit handen kunnen nemen,
dan moeten we ook bereid zijn dit werk uit handen te géven. We richten
besluitvorming in om hier samen uit te komen.

Pagina 14

14
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
De hoofdonderwerpen en thema’s die bij deze doelstelling horen zijn:
A. Digitale grondrechten en ethiek met als thema’s:
• Democratiseren van inzet digitale technologie
• Digitale ethiek in de organisatie
• Verantwoord datagebruik en datadialogen
• Moresprudentie
B. Kaderstelling met als thema’s:
• Principes voor de digitale samenleving
• Inkoopvoorwaarden en leveranciersmanagement
• Kaders en wetgeving AI en algoritmen
• Kaders en wetgeving camera’s en sensoren
C. Anticiperen op nieuwe technologie met als thema’s:
• Trendrapport Informatiesamenleving
• Digitale onafhankelijkheid en digitale gemeenschapsgoederen
4.3 Mogelijk maken (de basis op orde)
Collectief naar betere dienstverlening
voor iedereen
Vanuit het besef dat de opgave groter is en
de impact over de grenzen van gemeenten
reikt, zetten gemeenten met steun van de
VNG de volgende stappen. Digitale
diensten worden zoveel mogelijk met
gestandaardiseerde en herbruikbare
elementen gerealiseerd, waaronder de
onderdelen van de Generieke Digitale
Infrastructuur (GDI). Zo worden complexiteit
en kosten verder gereduceerd. Ook kan
eenvoudiger en sneller worden samengewerkt
met uitvoeringsorganisaties en medeoverheden. Deze
uniformiteit draagt bij aan de beleving van inwoners en bedrijven dat de overheid
daadwerkelijk als één geheel werkt. In de digitale transitie is het voor gemeenten van
essentieel belang dat alle inwoners en bedrijven daarin kunnen meekomen, en toegang
hebben tot gemeentelijke diensten. Als zij onvoldoende of zelfs niet (digitaal) vaardig zijn,
moet er een alternatief voorhanden zijn om passende ondersteuning te bieden.
Dienstverlenende
overheid
Veilige
overheid Mogelijk
maken
Betrouwbare
overheid
Slimme
overheid
Thema’s ‘dienstverlenende overheid’:
• GDI
• Digitale identiteit
• Digitale inclusie
• Basisregistraties en burgerzaken
• Dienstverlening proactief en inclusief
Collectieve transformatie informatie voorziening naar een slimmere o verheid
Een aanzienlijke hoeveelheid nieuwe Europese wet- en regelgeving stelt de komende jaren
(dwingende) eisen aan de digitalisering van en voor gemeenten. We werken samen aan de
vertaling van Europese regelgeving rondom digitalisering naar de gemeentelijke uitvoering.
Om aan deze eisen te (kunnen) voldoen moeten gemeenten een flexibel en stevig
fundament creëren waarop zij slimme, betrouwbare en veilige digitale dienstverlening
kunnen realiseren. Met deze agenda hebben wij de ambitie de komende jaren een
collectieve transformatie van de informatiehuishouding te realiseren door o.a. verankering
van Common Ground-principes, het Federatief Datastelsel en standaardisatie van

Pagina 15

15
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
gegevensuitwisseling. Realisatie van dit fundament is een onvermijdelijke randvoorwaarde
om de dienstverlening aan inwoners en bedrijven naar het hoogwaardige en betrouwbare
niveau te krijgen.
Samenwerking
markt – overheid
Private partijen geven een groot deel van de digitale samenleving vorm. De roep
vanuit leveranciers is dat overheden hier meer regie op moeten pakken en
richting geven. We ondersteunen gemeenten te spreken met één stem naar de
markt. Zodat publieke en private leveranciers hun productportfolio inrichten en
investeringskeuzes maken op basis van onze collectieve kaders, principes,
standaarden en prioriteiten. Zo dwingen wij onze waarden af, zoals transparante
algoritmen, beperking van desinformatie en non-discriminatie. Ook maken we de
digitale economie veilig en gezond, in lijn met ‘digitale onafhankelijkheid’. We
doorbreken de concentratie van (economische) macht bij enkele niet-Europese
bedrijven en scheppen zo ruimte voor het mkb en innovatie.
Thema’s ‘slimme overheid’:
• Regie op Gegevens
• Grip op gegevensuitwisseling
• Federatief Datastelsel / FDS (herziening IM-WOZ en invoering Wegennetwerkregistratie)
• Common Ground
• Juridische kaders voor informatie en gegevensdeling
• Europese regelgeving zoals SDG, OOTS
Wetgeving
Europese wetgeving is veel om vattend en dwingend van aard. Dit beperkt de
beleidsruimte van nationale wetgeving. Gemeenten maken zich zorgen over de
haalbaarheid en uitvoerbaarheid van het wetgevings pakk et op digitalisering
vanuit Europa. Daarom zetten we in samenhang én gezamenlijkheid in op de
interpretatie en implementatie van deze wetten.
Een aantal nationale generieke informatiewetten is onlangs in werking getreden
of treedt binnen kort in werking: waaronder de Wet open overheid, de nieuwe
Archiefwet, de Wet digitale overheid en de Wet modernisering elektronisch
bestuurlijk verkeer. Deze wetten reguleren de wijze waarop gemeenten met
informatie omgaan in relatie tot de inwoners en ondernemer, bevorderen
transparantie en bieden waarborgen bij digitale interactie met de overheid.
Gemeenten hebben wel een uitdaging in de (gelijktijdige) implementatie van
deze wetten. We zorgen voor ondersteuning van gemeenten bij deze opgave.
Vertrouwen door openheid
Gemeenten streven ernaar om hoogwaardige en proactieve dienstverlening te bieden aan
inwoners en ondernemers. Inwoners en ondernemers verwachten dat zij zich snel,
makkelijk en betrouwbaar digitaal kunnen identificeren bij en communiceren met de
overheid. Zij verwachten dat gemeenten open en transparant zijn in hun besluitvorming, in
de gegevens die zij vastleggen en met wie zij die uitwisselen. Verder verwachten inwoners
dat zij regie kunnen voeren over hun eigen gegevens en dat ze deze veilig en betrouwbaar
kunnen uitwisselen en wijzigen. Openbaarmaking en online publicatie van

Pagina 16

16
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
overheidsinformatie dient de democratische rechtstaat, de inwoner, het bestuur en
economische ontwikkeling. Door publieke verantwoording wordt bijgedragen aan de
versterking van het vertrouwen in de overheid.
Thema’s ‘betrouwbare overheid’
• Open overheid: Wet open overheid
• Open data: Wet implementatie Open data richtlijn (gewijzigde wet hergebruik van
overheidsinformatie), Data Governance Act, Data Act
• Duurzame toegankelijkheid: Gemoderniseerde Archiefwet, selectielijsten archiefbescheiden
Digitale veiligheid is de norm
Gemeenten zijn maatschappelijk verantwoordelijk voor de digitale veiligheid van hun
dienstverlening, preparatie op digitale ontwrichting en versterking van de weerbaarheid van
inwoners en ondernemers tegen cybercriminaliteit.
Digitale veiligheid moet aan een aantal randvoorwaarden voldoen.
Zo kunnen gemeenten adequaat optreden in de online samenleving als zij transparant zijn
over hun rol, de verdeling van verantwoordelijkheden, en de ruimte die zij daarvoor hebben
in de onlinewereld. Een duidelijke rolverdeling tussen gemeenten, Veiligheidsregio’s, politie
en Openbaar Ministerie (de cyberdriehoek) is van groot belang om digitale incidenten en
crises, online aangejaagde ordeverstoringen tegen te gaan. En de weerbaarheid van
inwoners en ondernemers tegen digitale en gedigitaliseerde criminaliteit te versterken. Een
fysiek én digitaal veiligheidsstelsel biedt zekerheid en helpt het vertrouwen in de overheid
herstellen. Ook op het gebied van digitale veiligheid kent Nederland een krappe
arbeidsmarkt. Gemeenten zoeken elkaar hierin op, met een duidelijk handelingsperspectief
en een sterke informatiepositie kunnen zij beleid en uitvoering ondersteunen.
Een belangrijk deel van de EU-regelingen (Digital Decade) die ook Nederland moet
doorvoeren, heeft direct gevolgen voor de versterking van de digitale weerbaarheid van
gemeentelijke dienstverlening. Bijvoorbeeld voor de inzet van veilige technologie in het
fysiek domein en in de rol van opdrachtgever naar ICT-leveranciers. Digitalisering moet
betrouwbaar zijn en de digitale veiligheid geborgd.
Voor gemeenten is een integrale blik op risicomanagement noodzakelijk om de continuïteit
van de dienstverlening te kunnen garanderen. Daarin vindt een afweging plaats op politieke,
financiële, juridische én cybersecurityrisico’s. Gemeenten zetten in op een verdere
professionalisering van digitale veiligheid, privacy, artificial intelligence en IT-
opdrachtgeverschap. Op deze onderwerpen is een collectieve aanpak onmisbaar. Het
aantal incidenten neemt sterk toe, inwoners en ondernemers verwachten dat de overheid
zorgdraagt voor goede beveiliging van de data die zij in haar bezit heeft. Gemeenten
intensiveren hun samenwerking. Met VNG breiden zij het instrumentarium voor een veilige
gezamenlijke uitvoering uit. Bij digitalisering is Beveiliging en privacy een uitgangspunt dat
doorlopend aandacht en inzet vraagt.
Common Ground
Gemeenten hebben met de visie Common Ground een duidelijke richting gekozen
om de informatie v oorziening anders in te richten. We willen toe naar een moderne
gezamenlijke informatievoorziening die minder versnipperd is, en waarbij
gegevens altijd beveiligd en actueel zijn. Dat kan als de data bij de bron zijn en ook
daar worden opgevraagd. Voor het betekenisvol delen van gegevens zijn
standaarden essentieel. Alleen met een moderne en gezamenlijke informatie-
voorziening kunnen wij goede dienstverlening bieden en slim data gedre ven
werken aan maat schappelijk e opgaven samen met andere overheidsorganisaties
in de toekomst blijven garanderen. De Common Ground visie wordt inmiddels
breed gedragen, dat zien we ook terug in de manier waarop diverse
informatieketens en stelsels binnen de gehele overheid worden ingericht.

Pagina 17

17
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Thema’s:
Agenda digitale veiligheid
• Eigen huis op orde
• Preparatie digitale ontwrichting
• Weerbare inwoners/ondernemers
• Leiderschap en professionalisering digitale veiligheid
• Arbeidskrapte digitale veiligheid
4.4 Kansen Benutten
Digitalisering en datagedreven werken bieden
grote kansen voor samenleving en overheid.
Of het nu gaat om het actief helpen van
multiprobleemgezinnen, een betere kwaliteit
van de leefomgeving, bestrijding van
ondermijning of het creëren van economische
groei, zoals beschreven in de Strategie Digitale
Economie - werken aan een weerbare en
welvarende digitale economie.
Bij vroegsignalering op problematische
schulden bijvoorbeeld zien we dat
digitalisering, actuele data en innovatieve samenwerking met marktpartijen rondom
betalingsachterstanden bij telecomproviders of energiemaatschappijen, leiden tot minder
instroom in de schuldsanering. Zo creëren we op een verantwoorde manier
maatschappelijke meerwaarde.
Kansen
benutten
Innovatie
Datagedreven
werken
Koppeling
domeinen
Koppeling domeinen
Digitalisering van de overheidsdienstverlening biedt kansen op verbetering van die
dienstverlening. Dit is een noodzaak, omdat mensen verwachten dat dienstverlening 24/7
beschikbaar is met actuele informatie. Ook schaarste op de arbeidsmarkt vereist dat
gemeenten hun uitvoering anders en slimmer organiseren. De grote akkoorden in het
Sociaal Domein (Integraal Zorgakkoord, Gezond en actief Leven Akkoord,
hervormingsagenda Jeugdzorg) en de belofte van Bestaanszekerheid hebben allemaal in
zich dat moderne, domeinoverstijgende dienstverlening gebaseerd is op moderne
afspraken over digitalisering, met daarbij aandacht voor de bescherming van publieke
waarden en digitale grondrechten. Gemeenten hebben in deze ontwikkelingen een
leidende rol als bestuurlijke partner en omdat zij dicht bij de inwoner staan.
In het fysiek domein is de Omgevingswet in werking getreden.
Onze moderne, permanent verbonden samen leving, heeft een moderne digit ale
infrastructuur nodig om te kunnen functioneren. Goed en snel verbonden, zijn absolute
voorwaarden voor vrijwel alle vormen van digitale technologie. Nederland heeft een
robuuste basisinfrastructuur, uitdagingen zijn de inpasbaarheid in oude binnensteden,
bereikbaarheid van buiten gebieden en coördinatie op het plaatsen van ant ennes en het
graven van glasvezel.
Datagedreven werken
Data helpt gemeenten bij beleidsvorming en -evaluatie, op een veelheid aan terreinen. Of
het nu gaat om de woningbouwopgave, de energietransitie of inzicht in
jeugdproblematiek, actuele en bruikbare data zijn randvoorwaarden om sturing en
monitoring te ondersteunen. De interbestuurlijke datastrategie (IBDS) en de ontwikkeling
van een federatief datastelsel (FDS) zijn hierin eveneens belangrijke randvoorwaarden.
Afgeleid hiervan ontstaan rondom de grote thema’s datahubs waar gemeenten gebruik van
kunnen maken, met datasets, dashboards en kaarten die inzicht geven in de bestaande
situatie.

Pagina 18

18
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
We zetten in op vier pijlers rondom data:
1. Versterken collectieve informatiepositie van gemeenten, zodat we als één bestuurslaag,
op basis van feiten en analyse beleid kunnen (bij)sturen en wetgeving kunnen beïnvloeden.
2. Ontzorgen gemeenten via het leveren van veilige, verantwoorde data- en
informatieservices, zoals het beschikbaar stellen van databronnen, datatoepassingen,
data-analyses, datakaders, data-expertise en leer- en ontwikkeltrajecten.
3. Bijdragen aan een betrouwbare overheid door een collectief (en interbestuurlijk)
datafundament te ontwikkelen. Met het datafundament kunnen we de uitwisselingen en
het gebruik van data standaardiseren, zodat dit ethisch, veilig en verantwoord gebeurt. En
zijn we in staat om voor gemeenten collectief data in te kopen en de afhankelijkheid van
leveranciers te verminderen.
4. Vergroten van de kennis, vaardigheden en competenties van gemeenten op het gebied
van data gedreven werken.
Samenwerking
Digitalisering biedt kansen om te kijken naar bouwstenen die ook andere
gemeenten en overheden kunnen gebruiken. Dat is niet altijd makkelijk en gaat
niet vanzelf. Deze krachten bundeling vraagt organisatie, compromissen en st eeds
vaker het delen van schaarse expertise. Hier is jarenlange ervaring mee,
bijvoorbeeld in gemeenschappelijke regelingen, die komt nu in een
stroomversnelling. We verbinden (interbestuurlijke) samen w erking in een netwerk
van netwerken, laten ons voeden door community’s van experts en zorgen voor
een ‘beslis infrastructuur’ w aarmee gemeenten goede ideeën sneller de kracht van
bijvoorbeeld een standaard meegeven.
Innovatie
Om te blijven aansluiten op de snelle technolo gische en maatschappelijk e ontwikkelingen
in de samenleving, zetten we in op innovatie. Via de Europese methode en agenda van
‘missie gedre ven innovatie’ werken gemeenten om de kansen van nieuwe technologie voor
de aanpak van maatschappelijke opgaven te benutten. Innovatie vraagt daarnaast ook om
innovatief werken in de gemeentelijke organisatie, waarbij we experimenteren & leren (van
elkaar) en zo nieuwe processen ontwikkelen om de kansen van technologie te benutten
met oog voor publieke waarden en digitale grondrechten. Veel aandacht gaat in de looptijd
van deze agenda uit naar de organisatorische innovatie rondom artificiële intelligentie.
De hoofdonderwerpen en thema’s die hierbij horen zijn:
A. Koppeling domeinen
Koppeling met sociaal domein
• Zorg
• Sociale zekerheid
(inzet op bestaanszekerheid, terugdringen armoede en schulden)
• Arbeidsmarkt (verbetering samenwerking in de arbeidsmarktregio’s)
Koppeling met fysiek domein
• Verkenning Informatiepositie Fysiek Domein (VIFD)
• Leefomgeving (Omgevingswet, Interbestuurlijk Programma Vergunningverlening,
Toezicht en Handhaving)
• Randvoorwaarden: Agenda digitale
infrastructuur
Koppeling met andere domeinen
• Democratie, veiligheid, gemeentefinanciën, gemeenterecht, arbeidszaken en andere
thema’s binnen fysiek en sociaal domein

Pagina 19

19
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
B. Datagedreven werken
• IBDS (Interbestuurlijke Datastrategie)
• Realisatie van VNG-datastrategie: opgavegericht en verantwoord datagebruik
Kennisnetwerk Data en Samenleving)
• Informatiepositie versterken
• Datagedreven belangenbehartiging
• Aanjaagfunctie datagedreven werken (richting maatschappelijke opgaven)
C. Innovatie
• Innovatie-infrastructuur en kennisdeling (o.a. Dutch Societal Innovation Hub)
• Generatieve Artificiële Intelligentie
De digitale agenda 2028 en de Caribische leden
De meeste acties en ontwikkelingen in deze agenda weerspiegelen niet de behoefte die
leeft bij de Caribische leden van de VNG. De snelheid van veel ontwikkelingen in Bonaire,
Sint Eustatius en Saba loopt niet synchroon met de siutatie in Nederland. Via de
Werkagenda waarden gedre ven digitaliseren van het Minister van BZK worden ook de
Caribische leden ondersteund. De uitvoering van dit beleid is net gestart. We bezien in de
komende periode samen met BZK hoe VNG daarop kan aansluiten. We onderzoeken of en
welke acties er vanuit verenigingsverband nodig zijn om de Caribische leden te onder-
steunen.
‘Onze inwoners ervaren hun leefomgeving als één geheel,
zo moeten we de onderliggende data ook zien’
“Van wonen en mobiliteit tot energie en klimaat: domeinen die binnen de
Rijksoverheid vaak strak zijn gescheiden, komen binnen de gemeente juist samen.
Mensen wonen, werken en recreëren er, hebben zorg nodig, verplaatsen zich,
maken gebruik van warmte en elektriciteit. Data en digitalisering kunnen helpen
om al die opgaven met elkaar te verbinden. Stel dat je een energieneutrale,
sociale cohesie bevorderende wijk wilt bouwen met ruimte voor duurzame
mobiliteit waarin energie- en afvalstromen en de luchtkwaliteit automatisch
worden gemonitord. Dat vraagt om een grote mate van samenhang tussen de
benodigde data. De huidige basisregistraties zijn daarvoor niet meer voldoende.
Als gemeenten kunnen we dat ook niet alleen oplossen. Daarom geloof ik in een
krachtig federatief datastelsel, waarbij data uit alle relevante sectoren op een
gestandaardiseerde, uniforme wijze beschikbaar zijn. Dat begint met de vraag:
wat willen we eigenlijk, waar willen we met data en digitalisering naar toe?
Natuurlijk gaat het daarbij ook om governance en financiering. Maar laten we
eerst samen het idee omarmen. Want nu al gaan stoeien over de vraag wie wat
betaalt, is de dood in de pot.”
Astrid Nienhuis, tot 1 april 2024 burgemeester van Heemstede

Pagina 20

20
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Bijlage
Uitwerking thema’s
Hoofdonderwerpen en thema’s.
Hoofstuk Hoofdonderwerpen Thema’s
1. Normeren en
democratiseren
A. Digitale Grond-
rechten en Ethiek
• Democratiseren van inzet digitale
technologie
• Digitale ethiek in de organisatie
• Verantwoord datagebruik en
datadialogen (Interbestuurlijke
datastrategie IBDS-datadialogen)
• Moresprudentie
B. Kaderstelling • Principes voor de digitale samenleving
• Inkoopvoorwaarden en
leveranciersmanagement
• Kaders en wetgeving AI en algoritmen
• Kaders en wetgeving camera’s en
sensoren
C. Anticiperen op
nieuwe digitale
technologie
• Trendrapport Informatiesamenleving
• Digitale soevereiniteit-
onafhankelijkheid en digitale
gemeenschapsgoederen

Pagina 21

21
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Hoofstuk Hoofdonderwerpen Thema’s
2. Mogelijk maken
(basis op orde
)
A. Dienstverlenende
Overheid
• GDI
• Digitale identiteit (EDI-Wallet)
• Digitale Inclusie
• Basisregistraties (burgerzaken)
• Dienstverlening proactief en inclusief
(Omnichannel MijnServices en
WMEBV, Inf
ormatiepunten digitale
o
verheid IDO, overheidsbrede
lok
etten, landelijke informatie-
voorziening
B. Slimme Overheid • Regie op Gegevens2
• Grip op gegevensuitwisseling
• Federatief Datastelsel (FDS)
• Common Ground
• Juridische kaders voor informatie en
gege
vensdeling
• Europese regelgeving zoals SDG,
OO
TS
C. Betrouwbare
Overheid
• Open Overheid: Wet open overheid,
• Open data: Open data richtlijn,.
• Duurzame toegankelijkheid;
Gemoderniseerde Archiefwet,
Selectielijst
en archiefbescheiden
D. Veilige Overheid • Agenda digitale veiligheid (ADV)
• Eigen huis op orde
• Preparatie digitale ontwrichting
• Weerbare inwoners/ondernemers
• Leiderschap en professionalisering
digit
ale veiligheid
• Arbeidskrapte digitale veiligheid
Afkortingenlijst
FDS Federatief Dat astelsel
GDI Generieke Digit ale Infrastructuur
WMEBV Wet modernisering elektronisch bestuurlijk v erkeer
IBDS Interbestuurlijk e datastrategie
BGT Basisregistratie Grootschalige Topografie
SDG Single Digital Gat eway
OOTS Once-Only Technical Syst em
ADV Agenda Digit ale Veiligheid
2 NB Regie op gegev ens heeft verschillende gedaanten en past ook onder A en C. Er is een keuze gemaakt in
de ordening, dat betekent dat thema’s ook onder verschillende hoofdonderwerpen en hoofdstukken vallen.

Pagina 22

22
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Hoofstuk Hoofdonderwerpen Thema’s
3. Kansen benutten A. Koppeling
domeinen
Koppeling met sociaal domein
• Zorg
• Sociale zekerheid (inzet op
bestaanszekerheid, terugdringen
armoede en schulden)
• =Arbeidsmarkt (verbetering
samenwerking in de
arbeidsmarktregio’s)

Koppeling met fysiek domein
• Verkenning Informatiepositie Fysiek
Domein (VIFD)
• Leefomgeving (Omgevingswet,
Interbestuurlijk Programma
Vergunningverlening, Toezicht en
Handhaving)
• Randvoorwaarden: Agenda digitale
infrastructuur

Koppeling met andere domeinen
• Democratie, veiligheid,
gemeentefinanciën, gemeenterecht,
arbeidszaken en andere thema’s
binnen fysiek en sociaal domein
B. Datagedreven
werken
• IBDS (Interbestuurlijke Datastrategie)
• Realisatie van VNG-datastrategie:
opgavegericht en verantwoord
datagebruik Kennisnetwerk Data en
Samenleving)
• Informatiepositie versterken
• Datagedreven belangenbehartiging
• Aanjaagfunctie datagedreven werken
(richting maatschappelijke opgaven)
C. Innovatie • Innovatie-infrastructuur en
kennisdeling (o.a. Dutch Societal
Innovation Hub)
• Generatieve Artificiële Intelligentie)

Pagina 23

23
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
1. Normeren en democratiseren
A. Digitale Grondrechten en Ethiek
Democratiseren van inzet digitale technologie
Wat is het?
We werken op verschillende niveaus om de inzet van digitale technologie onder de invloed
te brengen van onze democratische processen en instituties. Dat betekent onder andere
dat we eraan werken de rechtsbescherming van inwoners te versterken, ze meer
zeggenschap te geven over hun gegevens en de digitale technologie waarmee zij te
maken krijgen (bijvoorbeeld via participatietrajecten en door samenwerkingen met de
burgermaatschappij (civil society). Ook werken we aan de ontwikkeling van Digitale
Gemeenschapsgoederen, waarmee we delen van de digitale infrastructuur meer onder
publieke controle brengen, ter versterking van de digitale onafhankelijkheid van (lokale)
overheden.
Digitale ethiek in de organisatie
Wat is het?
Om de inzet van digitale technologie verantwoorder en efficiënter te maken, is het
essentieel om ethische overwegingen structureel in te bedden in gemeentelijke processen.
De inwoner moet erop kunnen vertrouwen dat gemeenten technologie verantwoord
gebruiken. Door ethische afwegingen structureel in te bedden bij de ontwikkeling en het
gebruik van (spannende) technologieën, creëren gemeenten een cultuur van transparantie
en toerekenbaarheid.
Verantwoord datagebruik en datadialogen (Interbestuurlijke datastrategie IBDS-
datadialogen)
Wat is het?
Door in te zetten op verantwoord datagebruik draagt de VNG-datastrategie bij aan een
betrouwbare overheid. In VNG-verband en in interbestuurlijke samenwerking ontwikkelen
we kaders en methodieken, en passen we deze toe in de praktijk. Onderdeel hiervan zijn de
datadialogen. Dat zijn maatschappelijke gesprekken over de gewenste inzet van
technologie, de waarden die in het geding zijn, de personen die erdoor geraakt worden, de
gevolgen en het handelingsperspectief.
Moresprudentie
Wat is het?
Door ethische reflectie toe te passen bij een breed scala aan casuïstiek ontstaat
moresprudentie: morele keuzes die als ‘gegeven’ of standaard kunnen gelden in
vergelijkbare situaties.
B. Kaderstelling
Principes voor de digitale samenleving
Wat is het?
De Principes voor de Digitale Samenleving vormen een kader voor de inzet van technologie
in de openbare ruimte. Er is een overkoepelende set Principes, en er zijn Principes op het
niveau van specifieke technologieën (zoals de Principes voor cameratoezicht onder artikel
151c van de Gemeentewet).
Inkoopvoorwaarden en leveranciersmanagement
Wat is het?
Via inkoopvoorwaarden en leveranciersmanagement geven gemeenten richting aan
ontwikkelingen in de markt, zodat die in lijn zijn met publieke waarden. Door voorwaarden
te stellen aan de ontwikkeling en inkoop van technologie kunnen de digitale grondrechten
van inwoners beter beschermd worden. Dit doen we nadrukkelijk in interbestuurlijk
verband om sterker te staan.

Pagina 24

24
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Kaders en wetgeving AI en algoritmen
Wat is het?
Door in te zetten op zorgvuldige registratie en verantwoording van het gebruik van
algoritmen en sensoren door de gemeenten, zijn inwoners in staat om inzicht te krijgen in
de besluitvormings processen die hen beïnvloeden. Dit versterkt het vertrouwen in de
lokale overheid.
Kaders en wetgeving camera’s en sensoren
Wat is het?
Door in te zetten op de ontwikkeling van kaders voor camera’s en sensoren, zorgen we
ervoor dat gemeenten de vruchten plukken van innovatieve technologie maar ook dat de
grondrechten van inwoners beschermd blijven.
C. Anticiperen op nieuwe digitale technologie
Trendrapport Informatiesamenleving
Wat is het?
Via trendverkenningen monitoren we technologische ontwikkelingen, en de
maatschappelijke ontwikkelingen daaromheen, om gemeenten daarover te informeren.
Digitale onafhankelijkheid en digitale gemeenschapsgoederen
Wat is het?
Op veel digitale fronten zijn Europese, Nederlandse en lokale overheden te afhankelijk
geworden van niet-Europese landen. Om die afhankelijkheid te verkleinen moeten we onze
invloed op het ontwerp en het gebruik van digitale technologieën en de digitale
infrastructuur vergroten. Digitale onafhankelijkheid gaat daarmee om verschillende
aspecten: democratische controle vergroten, strategische afhankelijkheden afbouwen en
daarmee kwetsbaarheden (o.a. op het gebied van digitale veiligheid) verminderen.
2. Mogelijk maken (basis op orde)
A. Dienstverlenende Overheid
GDI
Wat is het?
De Generieke Digitale Infrastructuur (GDI) is de verzamelterm voor afspraken(stelsels),
standaarden en voorzieningen die overheidsbreed worden gebruikt voor dienstverlening
aan inwoners en ondernemers. Wij streven naar een compacte en robuuste GDI, die onder
meer bestaat uit voorzieningen van het Wdo-stelsel Toegang (o.a. DigiD, DigiD Machtigen
en private diensten waaronder eHerkenning) en een berichten voorziening (MijnOverheid
Berichtenbox).
Digitale identiteit (EDI-Wallet)
Wat is het?
De EU streeft naar een digitale identiteit die alle Europeanen door heel Europa kunnen
gebruiken om grensoverschrijdende rechten op digitale wijze uit te kunnen oefenen, zoals
het recht op verblijf of werk. De ‘digitale identiteit’ bestaat uit een elektronische wallet,
waarin persoonlijke en zakelijke, formeel gewaarmerkte (identiteits)gegevens worden
opgeslagen, die zowel online als offline kunnen worden uitgewisseld. De toepassingen zijn
legio, zowel binnen als buiten het overheidsdomein: het opvragen van een
geboortecertificaat, openen van een bankrekening, inschrijven voor een opleiding,
aantonen leeftijd etc. Met de wallet krijgen gebruikers controle over de eigen identiteit en
wordt de privacy flink vergroot: Zij zien welke gegevens worden uitgewisseld en bepalen
zelf of dit wel of niet gebeurt. Gemeenten krijgen vanuit verschillende perspectieven te
maken met de digitale identiteit, zowel in hun rol als baliedienst verlener, de uitgifte van
identiteitsdocumenten en beheerder van persoonlijke gegevens.

Pagina 25

25
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Digitale Inclusie
Wat is het?
Digitale inclusie betekent dat iedereen kan deelnemen aan de digitale samenleving en
overheidsdienstverlening. Door digitalisering binnen de overheid en in de samenleving
ontstaat een digitale kloof tussen mensen die wel profiteren van digitale technologie en
mensen die dat niet doen. Er is sprake van digitale uitsluiting wanneer mensen geen
toegang hebben tot apparaten of wanneer zij onvoldoende vaardigheden hebben om de
gewenste informatie digitaal te vinden, ophalen en/of aanleveren. Ongeveer 4 miljoen
mensen in Nederland vinden onvoldoende de weg in de digitale wereld.
Om de samenleving digitaal inclusiever te maken werken we samen met private en semi-
publieke partijen aan een lokale ketenaanpak. Met elkaar verwijzen we actief door naar de
Informatiepunten Digitale Overheid bij de bibliotheken. De Wet digitale overheid (Wdo) en
het Besluit Digitale Toegankelijkheid Overheid (BDTO) verplicht overheden om websites en
apps voor mensen met een beperking toegankelijk te maken. We werken aan duidelijke
overheids communicatie. Het wets voorstel Versterking waarborgfunctie Awb houdt o.a.
een verplichting in om besluiten in begrijpelijke taal uit te leggen.
Basisregistraties (burgerzaken)
Wat is het?
Digitalisering in het burgerzakendomein is onlosmakelijk verbonden met digitalisering van
de omgeving. Dit komt de komende jaren in een stroomversnelling, onder invloed van
onder andere diverse wetten en verordeningen vanuit Europa (de Digital Decade) maar ook
onder invloed van de thema’s zoals opgenomen in de Werkagenda Waardengedreven
Digitalisering. Het soort (informatie)producten en diensten dat Burgerzaken levert en de
wijze waarop dat gebeurt, verschuift onder invloed van o.a. informatiekundige
veranderingen (bv. Common Ground), technologische veranderingen (bv. de ontwikkeling
van API’s) en de vorm waarin de producten en diensten geleverd worden (van papieren
aktes naar digitale aktes naar attributen in een wallet etc.). Voor Burgerzaken komt een
belangrijk accent te liggen op de rol van leverancier van digitale burgerdata. De
inhoudelijke ‘traditionele’ expertise in het burgerzakendomein blijft volledig overeind, maar
verdergaande internationalisering en digitalisering veranderen het medewerkersprofiel.
Krapte op de arbeidsmarkt noopt ook hier tot slimmere samenwerking en innovatie
rondom digitaliseringsopgaven.
Dienstverlening proactief en inclusief
Wat is het?
Gemeenten voeren taken uit die direct de levens van inwoners en ondernemers raken. Het
is daarom essentieel hoogwaardige (digitale en fysieke) diensten te verlenen, waarbij
inwoners en ondernemers centraal staan en niet de processen van de overheid. Om
diensten te verlenen die aansluiten bij de behoeften en leefwereld van mensen, is een
transformatie nodig. Wij werken daaraan samen met medeoverheden en
uitvoeringsorganisaties, vanuit een gezamenlijke visie op overheidsbrede dienstverlening.
Op de interbestuurlijke tafels staan proactieve dienstverlening en versterking van de
loketfunctie hoog op de agenda’s. Proactief betekent dat zonder aanvraag diensten
worden aangeboden op basis van gegevens, bekend bij de overheid. De loketfunctie
versterken we door te werken aan Omnichannel kanaalstrategie en MijnServices, een
landelijke informatievoorziening, overheidsbrede loketten en Informatiepunten Digitale
Overheid. Het digitale deel van de Wet modernisering elektronisch bestuurlijke verkeer
(WMEBV) treedt op 1 januari 2025 in werking. De wet verplicht gemeenten om te zorgen
voor passende ondersteuning van inwoners bij dienstverlening en biedt waarborgen voor
hen bij digitale dienstverlening. Om de transformatie mogelijk te maken is gegevensdeling
een basisrandvoorwaarde. We optimaliseren de dienstverlening voor de doelgroep
ondernemers. We benutten tot slot de mogelijkheden voor Artificiële Intelligentie voor
innovatieve dienstverlening.

Pagina 26

26
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
B. Slimme Overheid
Regie op gegevens
Wat is het?
Regie op gegevens betekent dat een inwoner grip en zicht heeft op zijn persoonlijke
gegevens bij de overheid. De inwoner heeft inzicht in het gebruik van de overheid van zijn
gegevens en krijgt ook de beschikking over zijn eigen gegevens om te delen met publieke
en private instanties. Europese wetgeving is de aanjager voor de ontwikkeling van wallets
en andere mechanismen voor gegevensdeling. Voor gemeenten is de uitdaging Regie op
Gegevens ook in technische en organisatorische zin op een efficiënte en betaalbare wijze
te regelen.
Grip op gegevensuitwisseling
Wat is het?
De slimme inzet van data is nodig voor de uitvoering van gemeentelijke taken en
dienstverlening en voor de samenwerking met andere publieke en private organisaties. Die
data zijn ook nodig voor het maken van beleid, wetenschap en innovatie. Europa stelt
wet- en regelgeving op die data uit de juridische en taakgebonden silo’s haalt door de
introductie van zogenaamde data spaces. Dit doet Europa met passende privacykaders
(afspraken, standaarden en voorzieningen). Om data volgens die wet- en regelgeving te
organiseren is ook een hoge mate van interoperabiliteit nodig tussen data en
toepassingen, waarin data gebruikt wordt. Die interoperabiliteit vertaalt zich naar
afspraken, standaarden en voorzieningen (ook wel ‘infrastructuur’ genoemd) om
uitwisseling van data mogelijk te maken. DAPI’s is ook onderdeel daarvan. Via grip op
gegevensuitwisseling geven we deze verandering vorm vanuit gemeentelijk perspectief en
dragen we bij aan het gebruik van data als ‘grondstof’ voor maatschappelijke opgaven.
FDS (herziening IM-WOZ en invoering Wegennetwerk-registratie)
Wat is het?
Als onderdeel van de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) werkt de overheid met het
Federatief Datastelsel (FDS) aan een betere organisatie van data (zie ook: Common
Ground) en datadelen (zie ook: Grip op gegevens uitwisseling) voor maatschappelijke
opgaven. Gemeenten zijn binnen het FDS als datahouder verantwoordelijk voor de
bijhouding van verschillende databronnen, waaronder vijf van de tien basisregistraties en
verschillende databronnen in het fysieke domein (zie ook: Data in het fysieke domein). Het
belang van die data is groot; zowel voor gemeenten als voor andere organisaties. Voor de
uitvoering van dienst verleningsprocessen en de aanpak van maatschappelijke opgaven zijn
gemeenten daarnaast een belangrijke gebruiker van data. Met FDS zet VNG zich in voor
een betere organisatie van het data-aanbod vanuit het principe data bij de bron. Hiervoor
maken we interbestuurlijke afspraken over standaardisatie van data en datadeling. Wij
werken daarnaast aan afspraken over onder meer de betekenis van gegevens, de kwaliteit
ervan en de wijze van ontsluiting.
Common Ground
Wat is het?
Inwoners en ondernemers willen snel en makkelijk gemeentelijke diensten afnemen en
erop vertrouwen dat de gemeente altijd over juiste en actuele gegevens beschikt.
Tegelijkertijd willen gemeenten complexe maatschappelijke opgaven sneller en beter
oppakken. Om dat mogelijk te maken is een toekomstbestendige digitale infrastructuur
nodig, waarmee de dienstverlening aan inwoners en ondernemers verbetert, die innovatie
faciliteert en informatie samenbrengt. De informatiekundige visie Common Ground geeft
hieraan richting door te sturen op het organiseren van data los van de processen en
‘spelregels’ (afspraken en standaarden) conform de principes van het Federatief
Datastelsel [e.a.]. Ook geeft Common Ground richting aan de manier waarop de
gemeentelijke informatievoorziening gebruik maakt van die gedeelde basis: Common
Ground beschrijft en biedt kaders voor de opbouw van gemeentelijke ICT-systemen vanuit
de beoogde scheiding van data en processen.

Pagina 27

27
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Juridische kaders voor informatie en gegevensdeling
Wat is het?
De huidige generieke informatiewetten regelen allemaal een onderdeel of aspect van de
informatiehuishouding. Het is moeilijk om de samenhang daarin te overzien en de
samenloop stelt gemeenten in de praktijk voor vragen over de toepassing. Hiernaast stuit
gegevensdeling vaak op juridische belemmeringen of worden regels zo geïnterpreteerd
dat gegevensdeling niet mogelijk is. Ook als dat in het belang van inwoners en
ondernemers is.
Europese regelgeving zoals SDG, OOTS
Wat is het?
De Single Digital Gateway-verordening (SDG) is in december 2023 in werking getreden.
Het doel van de verordening is om inwoners en bedrijven binnen de EU makkelijk toegang
te geven tot digitale overheidsdienstverlening in de EU-lidstaten. Dit gebeurt via het
portaal Your Europe. Deze centrale toegangspoort (gateway) verwijst gebruikers naar de
juiste websites in de verschillende lidstaten. Daarnaast moeten gemeenten EU-burgers en
ondernemers toegang bieden tot een aantal online procedures. Via het Once Only
Technical System (OOTS) hoeven inwoners en ondernemers en bedrijven bepaalde
informatie slechts één keer met de overheid te delen. Deze gegevens kunnen vervolgens,
met toestemming van de betrokkene, tussen overheidsorganisaties binnen de hele EU
veilig en betrouwbaar worden gedeeld.
C. Betrouwbare Overheid
Open data; Wet implementatie Open data richtlijn (gewijzigde wet hergebruik van
overheidsinformatie), Data Governance Act, Data Act
Wat is het?
De Wet hergebruik overheidsinformatie (Who) verplicht gemeenten op aanvraag
informatie in een machineleesbaar open format beschikbaar te stellen. Europese
wetgeving bevordert dat gemeenten uit eigen beweging data beschikbaar stellen. De
Open datarichtlijn verplicht overheden met name high value datasets die de Europese
Commissie heeft vastgesteld actief openbaar te maken. De Data Governance Act en de
Data act bevorderen uitwisseling van data tussen overheden, private partijen en de
samenleving.
Open overheid: Wet open overheid (Woo)
Wat is het?
Transparantie van het openbaar bestuur is essentieel voor het vertrouwen tussen
samenleving en overheid. De Wet open overheid (Woo) bevordert dat overheidsinformatie
openbaar is en toegankelijkheid van informatie bij bestuursorganen duurzaam verbetert.
De Woo verplicht gemeenten om 17 informatie categorieën actief openbaar te maken.
Deze documenten worden ontsloten via de Woo-index, een infrastructuur die de minister
van BZK in stand houdt. De Woo treedt de komende jaren gefaseerd in werking.
Gemeenten kunnen ervoor kiezen bovenwettelijk meer informatie actief openbaar te
maken. Wettelijk zijn gemeenten reeds verplicht mededelingen en kennisgevingen van
(voorgenomen) besluiten, zoals verordeningen en beleidsregels, volgens de Wet
elektronische publicaties (Wep) bekend te maken en te publiceren in het elektronische
gemeenteblad.
Duurzame toegankelijkheid; Gemoderniseerde Archiefwet
Wat is het?
Duurzame toegankelijkheid wil zeggen dat informatie vindbaar is en in de tijd zolang wordt
bewaard dat het beschikbaar en bruikbaar is voor iedereen die daar recht op heeft en voor
zolang dat noodzakelijk is. Vanuit verschillende perspectieven is dit van belang: voor de
eigen bedrijfsvoering, verantwoording en erfgoed. In de digitale wereld is het creëren,
vinden en bewaren van informatie aanzienlijk complexer dan in het papieren tijdperk.
Digitale informatie is kwetsbaarder (‘vluchtiger’) dan papier en kan zonder metadatering

Pagina 28

28
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
mogelijk niet worden teruggevonden. Ook onder die omstandigheid geldt dat de overheid
haar verantwoordelijkheid voor betrouwbaar informatiebeheer waar moet maken. We
zoeken naar innovatieve manieren om digitale informatie in alle vormen duurzaam
toegankelijk te archiveren en ontwerpen selectielijsten archiefbescheiden. De Archiefwet
wordt gemoderniseerd om aan te sluiten op het digitale tijdperk. In de Woo wordt de
verplichting herhaald, maatregelen te treffen om de duurzame toegankelijkheid van
digitale informatie te borgen.
D. Veilige Overheid
Eigen huis op orde
Wat is het?
Toepasselijke EU-regelgeving: EU-wet beveiliging netwerken en informatiesystemen-2,
herziening BIO, positionering IBD, meldplicht cyberincidenten, nieuw toezichtstelsel en
toezichthouder, aanpassingen ENSIA, brede scope aan zorgplicht en samenloop op
digitale veiligheid in het fysiek en sociaal domein; critical entities resillience, samenloop op
fysiek domein; cyber resillience act en radio emission directive voor gemeenten als ‘klant’
in het versterken van leveranciersmanagement; ePrivacy verordening.
Met de EU-richtlijn NIB2/NIS2 wordt de Wet beveiliging netwerken en infrastructuur
(Wbni) herzien, onder regie van het ministerie van Justitie en Veiligheid. De richtlijn kent
effecten op zorgplicht, meldplicht, toezicht en sancties voor overheidsdienstverlening,
maar ook in de (jeugd)zorg, de fysieke leefomgeving met verkeer, afval en weg- en
waterbeheer. Hiervoor stellen de betrokken vakministers I&W, VWS en BZK nadere
uitwerkingen op. Gemeenten hanteren op basis van interbestuurlijke afspraken de normen
uit de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). De staatssecretaris van BZK
(Digitalisering) heeft de ambitie uitgesproken om de BIO te verankeren in de Wet
beveiliging netwerkinfrastructuur (Wbni). Daarop werken we het beleid verder uit op basis
van de BIO 1.0, BIO 2.0, CSIR, etcetera, De minister van I&W stelt regels aan
informatieveiligheid in Operationele Technologie/Internet of Thingstechnologie en de
digitale veiligheid in de fysieke leefomgeving. Ook sturen we op het inzichtelijk maken van
feitelijke veiligheid voor gemeenten. In 2024 gaan we door op de ingeslagen weg van
versimpeling van het ENSIA-proces om de auditlasten haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar
te houden.
VNG versterkt de professionalisering van gemeentelijke functionarissen, zoals GS, OOV-
ers, CISO, FG’s, burgemeesters, gemeente secretarissen, wethouders en raadsleden, op
digitale veiligheid, in samenwerking en aansluiting met de opleidingen/arbeidsmarkt.
Preparatie digitale ontwrichting
Wat is het?
Toepasselijke EU-regelgeving: informatiepositie gemeenten; online onderzoek door
gemeenten; online ordehandhaving; samenloop met NIS-2; verdeling
verantwoordelijkheden bij digitale ontwrichting, -incidenten en -crisis. Versterking digitale
weerbaarheid en snel herstelvermogen.
Gemeenten worden geconfronteerd met online aangejaagde ordeverstoringen, waarbij er
via sociale media oproepen worden gedaan, en mensen zich snel kunnen organiseren om
de openbare orde te verstoren. Om digitale veiligheid in de gemeentelijke samenleving
naar een hoger plan te tillen is een sterke informatiepositie over en inzicht nodig in
maatschappelijk relevante processen ín de gemeente en duidelijkheid over de rolverdeling
bij crises. Voorbeelden hiervan zijn: kaders voor mogelijke gemeentelijk online onderzoek,
de online bevoegdheden van het lokaal bestuur en de voorbereiding op digitale crisis en
ontwrichting. We werken een digitaal veiligheidsstelsel in relatie tot het fysieke
veiligheidsstelsel verder uit. Het denken over digitale veiligheid wordt verder geïntegreerd
met de reguliere denkbeelden over veiligheid. Netwerkpartners zijn bekend, communicatie
met partners is duidelijk en ingericht; de samenwerking met VR versterkt, gericht op een

Pagina 29

29
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
snel herstel bij digitale verstoringen met fysieke gevolgen, -incidenten en -crises. Een
lokaal integraal informatiebeeld is nodig om als gemeentebestuur te kunnen handelen.
Weerbare inwoners/ ondernemers
Wat is het?
Informatiepositie gemeenten; preventie cybercrime, online fraude, verdeling
verantwoordelijkheden/handelingsperspectief
Cybercrime en cyber-enabled crime zijn groeiende zorgen binnen het veiligheidsbeleid in
de stad. Verschillende vormen van criminaliteit vinden online plaats, zoals bankfraude of
kindermisbruik. In de bestrijding van deze digitale en gedigitaliseerde criminaliteit is inzicht
nodig in het lokaal cybercriminaliteitsbeeld en is het van belang dat de
verantwoordelijkheden en rolverdeling tussen gemeente, politie en Openbaar Ministerie
helder zijn vastgesteld. Een eerste aanzet daartoe is gegeven voor de zogeheten
‘cyberdriehoek’.
Leiderschap en professionalisering digitale veiligheid
Wat is het?
We versterken het leiderschap en ondersteunen gemeenten om beter grip te krijgen op de
breedte van digitale veiligheid en het voor bestuurders relevante handelingsperspectief.
Met intervisie en gerichte trainingen helpt VNG verschillende gemeentefunctionarissen
om onderling de rollen te versterken, kennis te delen en te reflecteren over opgedane
ervaringen.
Arbeidskrapte digitale veiligheid
Wat is het?
We ontwikkelen een aanpak voor de arbeidsmarktkrapte: we koppelen stagairs aan
onderzoeksopdrachten naar effectiviteit en opschaling, We laten de stagiairs de good
practices ook bij andere gemeenten beproeven.
De capaciteit op cybersecurity en digitale OOV is schaars zowel bij gemeenten, voor
onderzoek, bij beleid, als bij realisatie. Het project Arbeidskrapte organiseert stages en
trainee-opdrachten op digitaliseringsvraagstukken in digitale veiligheid, cybersecurity,
privacy en digitale openbare orde en veiligheid. Het gaat om stage- en trainee opdrachten
bij gemeenten en bij de VNG zelf.
3. Kansen benutten
A. Koppeling met domeinen
Koppeling met sociaal domein
• Zorg
• Sociale zekerheid (inzet op bestaanszekerheid, terugdringen armoede en schulden)
• Arbeidsmarkt (verbetering samenwerking in de arbeidsmarktregio’s)
Wat is het?
Het sociaal domein is volop in beweging. Een gezonde en inclusieve samenleving voor alle
generaties is en blijft het doel. Wij maken voor het Integraal Zorg Akkoord (IZA), het
Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en de propositie De Winst van het Sociaal
Domein bewuste keuzes over de rol van de gemeente in de (preventieve) zorg, de
bestaanszekerheid en het versterken van de (regionale) arbeidsmarkt. Gemeenten hebben
invloed op de relevante uitvoeringsketens door proactieve agendering en samenwerking.
Op alle terreinen geldt: digitaal waar dat past, persoonlijk contact waar dat moet.

Pagina 30

30
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Koppeling met fysiek domein (Leefomgeving (Omgevingswet, Interbestuurlijk
Programma Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving))
Wat is het?
Grootschalige wijziging van de dienstverlening rondom vergunningverlening bij ruimtelijke
vraagstukken, waarbij het ingangsjaar 2024 pas de start is van een majeure transitie in dit
deel van de dienstverlening van gemeenten.
Randvoorwaarden: Agenda digitale infrastructuur
Wat is het?
De uitrol van glasvezel en 5G is een randvoorwaarde voor een connectievere maatschappij.
Dit biedt economische kansen voor het buitengebied maar is een coördinatie-opgave voor
gemeenten in de inpassing in de bebouwde omgeving.
Koppeling met andere domeinen (democratie, veiligheid, gemeentefinanciën,
gemeenterecht, arbeidszaken en andere thema’s binnen fysiek en sociaal domein)
Wat is het?
In brede zin kan politisering van digitale samenlevingthema’s bewerkstelligd worden door
de thema’s ook vanuit de inhoudelijke domeinen te benaderen.
B. Datagedreven werken
IBDS (Interbestuurlijke Datastrategie)
Wat is het?
De Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) is het programma van de overheid om het volle
potentieel van data bij maatschappelijke opgaven, zowel binnen als tussen domeinen op
een ambitieuze en verantwoorde manier te benutten.
Realisatie van VNG-datastrategie: opgavegericht en verantwoord datagebruik
Kennisnetwerk Data en Samenleving)
Wat is het?
De VNG Datastrategie richt zich op drie doelen:
• Ondersteunen van gemeenten met datagedreven werken; het delen van ervaringen van
gemeenten en opschalen van succesvolle projecten en oplossingen.
• Regie en samenhang voor onze eigen dataprojecten; met projecten die gericht zijn op
maatschappelijke opgaven, en generieke aspecten.
• Onder de aandacht brengen van de positie en behoeften van gemeenten in
interbestuurlijke overleggen.
Informatiepositie versterken
Wat is het?
We helpen de gemeentelijke informatiepositie te versterken. Dat doen we door concrete
inhoudelijke informatie op te leveren voor de aanpak van de maatschappelijke opgave, de
ontwikkeling van specifieke tools, toepassingen en bijbehorende handreikingen en
inzichten over versnellers en kaders voor datagedreven werken.
Datagedreven belangenbehartiging
Wat is het?
Een stevige collectieve informatiepositie stelt ons in staat de belangen van gemeenten
beter te behartigen. Door slimme analyses en patroonherkenning zijn we in staat kansen en
knelpunten vroegtijdig te signaleren. Omdat we voortbouwen op datasets, kennis en
ervaring van de voorgaande jaren zijn we sneller in staat de impact van landelijke wet- en
regelgeving in kaart te brengen.

Pagina 31

31
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Aanjaagfunctie datagedreven werken (richting maatschappelijke opgaven)
Wat is het?
We stimuleren gemeenten om hun informatiebehoefte helder te krijgen voor het uitvoeren
van maatschappelijke opgaven. En we werken aan verbindingen om informatiediensten en
toepassingen zoals Datahub Interne Woningbouw Informatie (DIWI) te realiseren.
C. Innovatie
Innovatie-infrastructuur en kennisdeling
(o.a. Dutch Societal Innovation Hub)
Wat is het?
Via de innovatie-infrastructuur en kennisdeling leren we om innovatief samen te werken
door de missiegedreven aanpak. Innovatie draait niet alleen om technologie, maar juist ook
om het ontwikkelen van nieuwe processen en vormen van werken in de organisatie. Via de
innovatie-infrastructuur kunnen gemeenten experimenteren & leren (van elkaar).
(Generatieve) AI
Wat is het?
Algoritmen en AI zijn digitale gereedschappen. Ze kunnen een grote bijdrage leveren om
de gemeentelijke uitvoeringspraktijk meer inclusief, verantwoord en betaalbaar te maken.
Dit geeft gemeenten een groot belang om een sturende rol te nemen bij de wijze waarop
deze technologie vorm krijgt in concrete toepassingen, zoals in meertalige chatbots die
inwoners helpen of hulp bieden bij het indienen van bezwaarschriften en automatische
data-analyses op basis van grote hoeveelheden data.

Pagina 32

Vereniging van
Nederlandse Gemeenten
Nassaulaan 12
2514 JS Den Haag
+31 70 373 83 93
info@vng.nl
juni 2024

Openbaar document

108.201-NDS-publicatie_v19-WEB

Pagina 1

De Nederlandse
Digitaliseringsstrategie
Samen
versnellen

Pagina 2

Colofon
De Nederlandse Digitaliseringsstrategie is een initiatief
van de Rijksoverheid in samenwerking met:
het Interprovinciaal overleg (IPO) de Unie van Waterschappen,
publieke dienstverleners de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)
en de Rijksoverheid.
Juni 2025

Pagina 3

1
De Nederlandse Digitaliseringsstrategie
Samen versnellen
Nederland staat voor grote maatschappelijke opgaven in een
sterk veranderende omgeving – en digitalisering is één van
de belangrijkste sleutels tot oplossingen. Daarom is investeren
in onze digitale basis urgent en belangrijk voor Nederland en
de grote opgaven waar de samenleving voor staat. De overheid is
één van de grootste afnemers van digitale diensten en daarmee
tegelijkertijd aanjager van digitale ontwikkelingen die essentieel
zijn voor een weerbare samenleving en een welvarende,
toekomstgerichte en productieve economie.
We praten als overheid al zo’n 25 jaar over dezelfde doelen, zoals het centraal
stellen van burgers en ondernemers bij dienstverlening, toegankelijkheid en
het verbeteren van onze gegevensuitwisseling. Op deze opgaven is te weinig
voortgang geboekt, omdat ze tot nu toe grotendeels individueel zijn aangepakt
door overheidsorganisaties. We hebben in het verleden vooral gekeken
naar wat er moet gebeuren, maar niet hoe we dat gezamenlijk kunnen doen.
Digitalisering staat nu ook politiek hoog op de agenda.
De noodzaak tot verandering is al vaak benoemd. In de afgelopen jaren zijn
er talloze adviezen en rapporten opgesteld over digitale ontwikkelingen,
door belangrijke nationale en internationale organisaties.1 Ook specifiek over
de digitalisering van de overheid.2 In al deze rapporten komt terug: de toekomst
is digitaal en de ontwikkeling van digitalisering kan niet zonder gerichte
centrale regie. De overheid heeft nu te maken met problematische legacy,
dienstverlening die nog onvoldoende aansluit bij de behoeften van burgers
en ondernemers, versnipperd beleid, digitale veiligheid en weerbaarheid
die versterkt moeten worden.
Het kabinet onderstreept daarom dat een andere aanpak nodig is. Om door
braken te realiseren moeten we nu aan de slag: samenwerking zoeken,
simplificeren waar dat kan en versnellen. Samen met alle overheidslagen
kijken we hoe het wél kan. Dat betekent: geen nieuwe beleidsdocumenten
per bestuurslaag, maar focus op gezamenlijke versnelling. Met overheden,
de markt en altijd in gesprek met de samenleving en het parlement, want
mensen op straat zien namelijk één overheid, en niet het klassieke Huis van
Thorbecke met het Rijk, de provincies, waterschappen en gemeenten als aparte
bestuurslagen. In deze tijd kunnen we ons niet langer veroorloven om als
afzonderlijke organisaties te werk te gaan. We leven in één digitaal huis van
Thorbecke waar alle overheidsorganisaties samen hun plek hebben gevonden.
Met de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) prioriteren we als
Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen en publieke dienst
verleners de onderwerpen waar de urgentie en impact het grootst is. We willen
versnellen door politiek bestuurlijke sturing op het realiseren van doorbraken
en het wegnemen van belemmeringen. De samenwerking tussen alle
overheidsorganisaties vormt, samen met regie, de sleutel voor het succes.
Bij het nastreven van gestelde ambities blijven we oog houden voor publieke
waarden en rechtsbescherming. Dit varieert van waarborgen op bijvoorbeeld
het gebied van gegevensbescherming tot het (blijven) bieden van onder steuning
aan burgers, ondernemers en ambtenaren die moeite hebben mee te komen
met digitale ontwikkelingen.3

Pagina 4

2
De noodzaak van één overheid
in de digitale wereld
Aparte organisaties met ieder een eigen cloudstrategie, cyberveiligheidsaanpak,
oude systemen die niet op elkaar aansluiten, gescheiden datasilo’s en ieder
een eigen versie van een vergelijkbaar AI-systeem. Deze versnippering zit in
de weg om onze weerbaarheid te versterken, dienstverlening te verbeteren
en versnelling te maken en kwaliteit te borgen. De snelheid in de ontwikkeling
van technologie, krapte op de arbeidsmarkt en de geopolitieke ontwikkelingen
maken het noodzakelijk om de krachten te bundelen. De EU Digital Decade
doelen4, zoals de digitalisering van overheidsdiensten, hoogwaardige digitale
professionals en digitale weerbaarheid en autonomie, versterken deze urgentie.
Gezamenlijk kiezen we vanaf vandaag voor een andere aanpak. Door te kiezen
voor een beperkt aantal prioriteiten die we gezamenlijk aanpakken, afspraken
hierover te maken en elkaar daaraan te houden. Met daarnaast ruimte voor
individuele organisaties om op onderwerpen zelf keuzes te kunnen maken.5
Met deze NDS wordt gewerkt volgens het principe ‘centraal afspreken,
federatief inrichten’. Overheidsorganisaties gaan, op basis van afspraken die
we samen maken, aan de slag om standaarden, gezamenlijke oplossingen
en bouwstenen in de eigen organisatie in te voeren. Dit doen organisaties
op hun eigen tempo, waarbij we toewerken naar het doel wat we samen
hebben afgesproken. En daar houden we elkaar aan. Op deze manier werken
overheden als partners samen in het digitale huis van Thorbecke en doorbreken
we verkokering.
We verstevigen onze digitale basis en maken deze klaar voor de toekomst.
Dit betekent dat we investeren in de digitale overheid. Digitale technologieën
rond cloud, data en AI zijn hierbij de sleutel. Door hierin te investeren kunnen
we dienstverlening voor mensen in Nederland verder moderniseren en
onze weerbaarheid verhogen. Dit vraagt om het verbeteren van het digitaal
vakmanschap van ambtenaren en een moderne werkomgeving die helpen
hun werk beter te doen.
De Nederlandse
Digitaliseringsstrategie
De NDS is één van de pijlers van het kabinetsbeleid op digitalisering.
De NDS vormt samen met de Strategie Digitale Economie en de Nederlandse
Cybersecurity Strategie (NLCS)6 het fundament van het digitaliseringsbeleid
van het kabinet.7 Het kabinetsbeleid kent de volgende uitgangspunten:
• Nederland moet de kansen die digitalisering biedt pakken.
Met de NDS moeten we vernieuwen en blijven investeren in ons
digitaal fundament om onze grote maatschappelijke opgaven
in bijvoorbeeld de zorg, ruimtelijke ordening en arbeidsmarkt
te laten slagen.
• Nederland focust (samen met de EU) op de eigen strategische
autonomie, ook in de digitale wereld. Dat betekent niet dat we
alles zelf gaan doen, maar wel dat we onze kritieke processen
en gegevens beter onder controle krijgen.
• Nederland zoekt intensiever de samenwerking met het
bedrijfsleven, de wetenschap en kennisinstituten om de digitale
economie en overheid op elkaar aan te sluiten en samen te
werken aan de doelen van de NDS.
• Nederland zal waar nodig bestaande overheidsprocessen
herontwerpen om de kansen van digitalisering volledig te
benutten; in plaats van papieren processen digitaal te maken.
Hierbij hoort ook de transitie om echt datagedreven te gaan
werken als één overheid.

Dat doen wij samen met de markt en kennisinstellingen. We maken dit
als één overheid concreet met zes prioriteiten die ook onderling met
elkaar verbonden zijn.

Pagina 5

3
Zes prioriteiten voor één overheid
in de digitale wereld
Afgesproken is dat de Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen
en publieke dienstverleners als één overheid gaan werken aan zes met elkaar
samenhangende prioriteiten om daarop te versnellen8.
1 We zetten cloudtechnologie gezamenlijk in.
We werken aan een verkenning van het realiseren van een overheids brede
soevereine clouddienst in samenwerking met bestaande overheidsdienst
verleners en de markt. We streven naar een centrale overheidsmarktplaats
voor cloudtechnologieën, die vraag aan het juiste aanbod koppelt.
Dit doen we op basis van standaarden en Europese ervaringen.
Waarbij de inzet is om gegevens en diensten die van essentieel belang
zijn niet langer in de publieke cloud onder te brengen.
2 We delen en benutten data op een verantwoorde manier over
overheidslagen heen.
Dit doen we door overheidsbreed datagedreven te werken via het
federatief datastelsel met bindende afspraken en standaarden.
Domeinspecifieke afsprakenstelsels sluiten daarop aan. We werken aan
een overheidsbreed stelsel om gegevensknelpunten waar organisaties
tegenaan lopen boven water te halen, die collectief op te lossen en
toekomstige knelpunten te voorkomen.
3
We benutten op een verantwoorde manier de kansen van AI.
We zetten deze technologie in om maatschappelijke problemen op te
lossen en dienstverlening aan burgers te verbeteren. Dat doen we door
hierin regie te nemen via één leidende aanpak, succesvolle toepassingen
bruikbaar te maken voor de hele overheid en door belemmeringen
voor innovatie weg te nemen. We streven naar een hoogwaardige
AIinfrastructuur waar ook de overheid gebruik van maakt, bestaande
uit onder meer hoge kwaliteit data, open taalmodellen uit Nederland
en/of de EU, het opleiden en behouden van beschikbaar talent en
voldoende rekenkracht.
4 We zetten burgers en ondernemers centraal.
Er lopen al veel activiteiten op dit thema, ook buiten het digitaliserings
domein om. Met deze NDS dragen we bij aan het centraal stellen van
burgers en ondernemers door een aantal versnellingen aan te brengen.
Zo moeten burgers en onder nemers het contact en de interactie vanuit
één overheid ervaren. Daarbij is het uitgangspunt: ‘altijd de juiste deur’.
Burgers en ondernemers krijgen (informatie over) publieke diensten en
producten proactief aangereikt en aangeboden. De dienstverlenings
beleving van burgers en ondernemers staat centraal.
5
We versterken digitale weerbaarheid en digitale autonomie
van de overheid.
Er is één overheidsbrede aanpak voor digitale weerbaarheid en digitale
autonomie inclusief een aantal collectieve oplossingen. We vergroten
onze eigen zelfstandigheid als het gaat om digitale techno logie en zorgen
dat we minder afhankelijk zijn van een te beperkt aantal leveranciers.
We versterken de stabiliteit van de overheid door onze digitale
weerbaarheid continu te verbeteren. Bij crises zorgen we voor snel en
effectief herstel, zodat verstoringen geen langdurige schade veroor zak en.
Oefeningen zijn hierbij belangrijk en dit doen we als één overheid.
Er is een overheidsbrede aanpak op quantumveilige cryptografie en,
in samenwerking met de markt, zijn alle overheidsorganisaties voorbereid
om de risico’s te beheersen.
6
We versterken digitaal vakmanschap van ambtenaren en hebben
een moderne werkomgeving.
Organisaties gaan datagedreven werken. Daar moeten de vaardigheden
en de werkomgeving van ambtenaren op aansluiten. We stellen een
personeels strategie voor digitalisering vast waarmee we bepalen welk e
kennis we in huis moeten hebben en welke we uit de markt halen. Hiermee
kunnen we gerichter werven, omscholen en onderwijs ontwikkelen op
basis van technologische innovaties. We nemen regie op de ontwikkeling
van digitaliseringskennis van ambtenaren en zorgen voor opschaling
en samenhang van de centrale pools voor digitaliserings professionals.
ICT-kennis wordt actief gedeeld en efficiënter ingezet. We streven naar
een moderne digitale werkomgeving waarmee de ambtenaar is toegerust
met de juiste middelen om haar werk effectief uit te voeren.

Pagina 6

4
De vrijblijvendheid voorbij
De Rijksoverheid, provincies, gemeenten, waterschappen en publieke
dienst verleners willen verandering versnellen door politiek -bestuurlijke
sturing op het realiseren van doorbraken en het wegnemen van
belemmeringen. Deze NDS benoemt welke kant we als collectief op willen
en zorgt voor focus én versnelling. Dit zou al vanzelfsprekend moeten zijn,
maar in de praktijk werken we vaak nog niet zo met elkaar. Voor het succes
van de NDS zijn daarom de volgende interventies nodig:
• We introduceren een versterkte aanpak op het afspreken, invoeren en
handhaven van (digitale) standaarden. Inclusief ondersteuning bij het
invoeren daarvan. Bij (Europese) wet geïntroduceerde digitale standaarden
moeten door alle overheidsorganisaties geïmplementeerd worden. We helpen
overheidsorganisaties bij het invoeren van deze standaarden, laten goede
voorbeelden zien, maken het inzichtelijk wanneer organisaties niet aan de
gezamenlijke standaarden voldoen en gaan hierover met hen in gesprek.
Het gebruik van standaarden is niet meer vrijblijvend en we gaan ervoor
zorgen dat iedereen ze ook gaat gebruiken, waarbij het tempo van adoptie
kan verschillen.
• We kiezen ervoor om bepaalde collectieve oplossingen en bouwstenen
verplicht te maken.9 Zo voorkomen we dat we het wiel op verschillende
plekken uitvinden. We zorgen voor ondersteuning bij de invoering hiervan.
Wat we maken, gebruiken we. Ook daarin gaan we de vrijblijvendheid voorbij.
Hierbij werken we als één overheid onder architectuur om te kunnen sturen
op herkenbaarheid en herbruikbaarheid van oplossingen.
• We werken aan een overheidsbrede IT-sourcingstrategie en bundelen onze
inkoopkracht, wat ons in staat stelt om risico gebaseerd, verantwoord en
uniform beslissingen te nemen over wat we inkopen en wie we contracteren.
Dit verbetert de continuïteit van de IT-dienstverlening, vergroot open
strategische autonomie, verhoogt de weerbaarheid en bevordert een efficiënt
gebruik van IT diensten.
• We werken samen aan de implementatie van digitale wetgeving en het
wegnemen van juridische knelpunten. Er zijn alleen al tientallen (sectorale)
wetten die toezien op de datahuishouding van overheden. Organisaties
moeten al die (Europese) wetgeving in hoog tempo implementeren.
Daarvoor is overzicht, kennis en het bundelen van juridische expertise nodig.
Hiermee sluiten we aan bij het EU Competitiveness Compass, waar het
versimpelen van wet en regelgeving onderdeel van is.
Om de NDS een succes te maken sturen we de uitvoering op een andere
manier aan:
• Er komt een gezamenlijke investeringsagenda voor de slag naar de digitale
overheid van de toekomst via de NDS. Bestaande budgetten gerelateerd aan
de prioriteiten kunnen meer gericht worden ingezet op de realisatie van de NDS.
Voor onderdelen waar dat nodig wordt geacht, wordt een collectieve kosten
batenanalyse gemaakt. Op basis hiervan bepalen we wat er nodig is en hoe we dit
financieren. In de inves terings agenda wordt dit uitgewerkt, rek ening houdend
met bestaande bestuurlijke verhoudingen. Voorts volgen we met betrekking tot
de financiële gevolgen van de NDS de regels van de budgetdiscipline, waarbij
de benodigde middelen conform de begrotings regels in principe uit de begroting
van het beleidsverantwoordelijke departement worden gedekt. Nieuwe initiatieven
worden nog getoetst op uitvoerings consequenties, inclusief de impact op
bestaande activiteiten, middelen en mogelijke fasering. We onderzoeken of
gezamenlijke financiering en inkoop voordelen biedt en bundelen middelen waar
dat rendeert. We kijken ook naar goede voorbeelden uit het buitenland om dit
goed in Nederland in te voeren.
• Er komt een Bestuurlijk Overleg Digitalisering (Thorbecketafel) waarin het Rijk,
de medeoverheden en de publieke dienstverleners gelijkwaardig zijn vertegen
woordigd. In dit overleg bepalen we de sturingslijnen van de NDS en houden
we elkaar aan de gemaakte afspraken.
• Er komt een NDS-Raad met (externe) digitaliseringexperts. Deze raad
gaat adviseren aan het kabinet en het Bestuurlijk Overleg Digitalisering en zal
de uitvoering van de NDS aanjagen. De verhouding tussen de NDS-Raad en
bestaande overleggremia zoals het Overheidsbreed Beleidsoverleg Digitale
Overheid (OBDO) wordt later bepaald en formeel vastgelegd.
• Er komt een NDS-uitvoeringsprogramma waarbij realisatie en uitvoerbaarheid
voorop staan en samengewerkt wordt aan het uitvoeren van de projecten.
Het programma heeft meerdere doelen:
- Een regisserende/monitorende functie voor alle onderdelen van de NDS,
inclusief het bevorderen van de snelheid in de realisatie, de kwaliteit van
de uitvoering en de effectiviteit van de resultaten.
- Faciliterende functie richting overheidsinstellingen, waar dit meerwaarde biedt.
- Het zorgen voor kennisdeling.
- Een kwartiermakende rol voor structurele functies die voortvloeien uit de NDS.
Met de opgaven uit de NDS stellen we in interbestuurlijke co-creatie concrete doelen
en brengen we de randvoorwaarden in kaart. We bepalen de standaarden die we
met elkaar hanteren en voeren regie.

Pagina 7

Zes prioriteiten
voor één overheid
in de digitale wereld
Cloud Data
Artificiële intelligentie De overheid stelt burgers
en ondernemers centraal
in (digitale) dienstverlening
Versterken digitale
weerbaarheid en autonomie
van de overheid
Digitaal vakmanschap
en een moderne
werkomgeving

Pagina 8

prioriteit 1
Cloud
Onze gegevens en data zijn het belangrijkste productiemiddel van de 21e eeuw.
Om de baas te blijven over onze gegevens en ervoor te zorgen dat burgers en
ondernemers erop kunnen vertrouwen dat hun gegevens in goede handen zijn, moet
de overheid investeren in een overheidsbrede soevereine clouddienst. Er komt een
leidende overheidsbrede aanpak en alle overheidsorganisaties gaan op basis van
de collectieve lijn aan de slag. Zo worden we minder afhankelijk van een klein aantal
externe leveranciers. We kiezen bewust welke oplossing in welke situatie passend is.
Waarom als één overheid?
• Er is geen overheidsbrede soevereine
clouddienst beschikbaar. We zijn te afhankelijk
van een klein aantal externe leveranciers, dat
is niet acceptabel.
• Momenteel worden de behoeftes rondom
cloud vaak door individuele
overheidsorganisaties uitgewerkt en
aanbesteed zonder kritisch stil te staan bij
deze keuze. Er wordt makkelijk gekozen voor
grote (internationale) leveranciers, waardoor
risicovolle afhankelijkheden ontstaan.
• Samen creëren we de mogelijkheid om
gebruik te maken van clouddiensten.
Doordat we de overheid centraler organiseren
rondom een standaard van clouddiensten,
koppelen we de vraag aan het juiste aanbod
(overheid, Nederlandse leveranciers,
Europese leveranciers en waar nodig
internationale leveranciers).
We kiezen met elkaar de volgende
strategische doelen voor de NDS:
1 W e werken aan een verkenning van
het realiseren van een overheids brede
soevereine clouddienst in samen
werking met bestaande overheids
dienstverleners en de markt.
2 W e streven naar een centrale
overheidsmarktplaats voor
cloudtechnologieën, die vraag aan
het juiste aanbod koppelt. Dit doen
we op basis van standaarden en
Europese ervaringen. Waarbij de inzet
is om gegevens en diensten die van
essentieel belang zijn niet langer in
de publieke cloud onder te brengen.
Welke belemmeringen
zijn er nu?
Er is geen overheidsbreed cloudbeleid.
Er worden verschillende definities en
standaarden van cloud gebruikt.
Overheidsorganisaties werken cloudvragen
en cloudoplossingen individueel uit en/of
kopen hetzelfde in onder verschillende
voorwaarden.
Er kan niet overheidsbreed worden
aangesloten op ICT dienstverleners.
De overheid is te afhankelijk van een klein
aantal externe partijen voor implementatie
en uitvoering.
Waar we nu als één overheid
op versnellen
We stellen uniforme definities op voor
de verschillende soorten cloud.
We zorgen voor een centraal inzicht in
de behoeftes van cloud, door de
verschillende vragen te bundelen.
We selecteren standaarden van projecten
zoals Haven plus (VNG), SURFCumulus
(SURF) en vergelijkbare initiatieven
in Europa.
We zorgen voor overheidsbrede
samenwerking waarmee mogelijkheden
ontstaan om (soevereine) overheids-ICT
diensten overheidsbreed te kunnen
gebruiken en helpen elkaar bij
implementatie.
We werken aan een verkenning van
het realiseren van een overheidsbrede
soevereine clouddienst.
5

Pagina 9

prioriteit 2
Data
We zetten in op verantwoord gebruik van data om burgers en ondernemers te helpen
en maatschappelijke problemen op te lossen. De overheid moet op het juiste moment
over de juiste gegevens beschikken om sneller betere besluiten te kunnen nemen.
Problemen bij het delen van gegevens worden opgelost en gegevens worden beter
vindbaar, bruikbaar en uitwisselbaar. Processen worden grondig herzien waarbij burgers
en ondernemers centraal staan en de gegevens daar omheen worden georganiseerd.
Dat vraagt om datavaardige overheidsorganisaties met gegevens van hoge kwaliteit,
die ook cruciaal zijn voor de ontwikkeling van AI en proactieve dienstverlening.
Waarom als één overheid?
• Met het Federatief Datastelsel gaan we
over heids breed op eenzelfde manier
verantwoord data delen. Nu moeten we
zorgen dat iedereen aansluit.
• We moeten de schotten tussen overheids -
organisaties weghalen: gegevens blijven bij
de bron en worden op een gelijke manier
georganiseerd, waardoor gegevens beter
vindbaar, (her)bruikbaar en uitwisselbaar zijn.
We spreken heldere regels af over hoe
gegevens verantwoord gebruikt kunnen
worden over grenzen van organisaties heen,
met waarborgen voor verantwoord gebruik.
• We pakken problemen met het delen van
gegevens aan. Gegevens kunnen beter
gebruikt worden over de grenzen van
overheids organisaties heen om burgers
en ondernemers beter te helpen en
maatschappelijke problemen op te lossen.
• We geven processen opnieuw vorm.
Burgers en onder nemers staan
centraal en de gegevens vanuit
verschillende organisaties worden
daar omheen georganiseerd.

We kiezen met elkaar de volgende
strategische doelen voor de NDS:
1 De gehele overheid werkt datagedreven
via het federatief datastelsel met
bindende afspraken en standaarden.
Domeinspecifieke afsprakenstelsels
sluiten daarop aan.
2 Er is een overheidsbreed stelsel om
gegevensknelpunten boven water te
halen waar organisaties tegenaan lopen,
die collectief op te lossen en
toekomstige knelpunten te voorkomen.
Welke belemmeringen
zijn er nu?
Er is geen aansluiting op het federatief
datastelsel door alle overheidsorganisaties.
Dit is te vrijblijvend en de huidige
financieringssystematiek staat
gegevensdeling in de weg.
Standaarden en implementatietermijnen zijn
te vrijblijvend en wetgeving wordt hiervoor
nog niet ingezet; Regie en ondersteuning
op de implementatie van verplichte
standaarden ontbreekt.
Op diverse plekken worden knelpunten
rondom gegevensgebruik ervaren (juridisch,
technisch, maatschappelijk, ethisch). Er is
behoefte aan meer sturing en doorzettings-
kracht om deze knelpunten te doorbreken.
Waar nodig moeten knelpunten bestuurlijk
en politiek geagendeerd worden.
Tot nu toe is digitalisering vooral gericht
geweest op het digitaliseren van bestaande
processen en het optimaliseren binnen
organisaties, in plaats van processen in ketens
te herzien met de data mogelijkheden van nu.
Waar we nu als één overheid
op versnellen
We intensiveren het ontwikkelen
en beproeven van standaarden
die op termijn verplicht worden.
We herzien de financieringssystematiek
van gegevensdeling.
We voeren regie op het vaststellen,
implementeren en wettelijk verplichten van
standaarden (bijvoorbeeld onder artikel 3
van de Wet Digitale Overheid).
Er komt een instellingsbesluit voor
de Centrale Commissie Gegevensgebruik
en we ontwikkelen een werkwijze voor het
duiden en ophalen van knelpunten inclusief
één aanpak om deze weg te nemen.
Er komt een centrale functie die het
herontwerp van processen in
ketens aanjaagt. Daarnaast wordt
de verantwoordelijkheid voor data
binnen organisaties belegd, inclusief
ontwikkeling van datavolwassenheid.
6

Pagina 10

prioriteit 3
Artificiële intelligentie
Artificiële intelligentie (AI) verandert onze samenleving en het werk van de overheid op
alle niveaus in een hoog tempo. We omarmen deze systeemtechnologie zonder naïviteit:
AI zal een blijvende en transformerende rol spelen. We verzilveren als één overheid
de kansen en zorgen voor de verantwoorde inzet van AI en algoritmes, zodat transparantie,
veiligheid en democratische controle geregeld zijn en we ook in een krappe arbeidsmarkt
onze dienstverlening op niveau kunnen houden.
Waarom als één overheid?
• AI raakt al onze uitvoeringsprocessen,
dus we hebben een integraal beleid nodig
om regie te kunnen nemen.
• We willen als overheid de kansen van AI
benutten om maatschappelijke problemen
op te lossen en dienstverlening aan burgers
en ondernemers te verbeteren, Daarvoor
moeten we onze gezamenlijke innovatie
kracht bundelen in plaats van als individuele
organisatie ieder voor zich aan de slag.
Deze benadering vraagt om intensieve
betrokkenheid van bedrijfsleven
en wetenschap.
• Dit geldt ook voor het wegnemen van
belemmeringen voor het innovatiepotentieel
van AI, waar elke organisatie nu individueel
voor komt te staan.
• De huidige AIinfrastructuur is nog te
afhankelijk van niet-Europese
AIontwikkelingen. Het faciliteren van de
benodigde AIinfrastructuur vraagt gerichte
en collectieve investeringen als één overheid.
We kiezen met elkaar de volgende
strategische doelen voor de NDS:
1 W e zetten deze technologie in om
maatschappelijke problemen op te
lossen en dienstverlening aan burgers
te verbeteren. Dat doen we door
hierin regie te nemen via één leidende
aanpak, succesvolle toepassingen
bruikbaar te maken voor de hele
overheid en door belemmeringen
voor innovatie weg te nemen.
2 W e streven naar een hoogwaardige
AIinfrastructuur waar ook de overheid
gebruik van maakt, bestaande uit
onder meer hoge kwaliteit data,
open taalmodellen uit Nederland
en/of de EU, het opleiden en behouden
van beschikbaar talent en voldoende
rekenkracht.
Welke belemmeringen
zijn er nu?
Er is geen leidende één overheidsaanpak
voor opschaling van AI.
Er zijn geen overheidsbrede prioritaire
AItoepassingsgebieden aangewezen
voor opschaling.
Er is geen eenduidig kader om de inzet,
ontwikkeling en inkoop van AI in een
overheidscontext aan te toetsen.
Er zijn nog overheidsbrede knelpunten
voor de inzet van AI.
Er is een tekort aan voldoende
AIinfrastructuur.
Er wordt nog te weinig gebruik gemaakt
van (open) Nederlandse of Europese
taalmodellen binnen de overheid.
Waar we nu als één overheid
op versnellen
We pakken regie op het opschalen van AI
binnen de overheid en we verkennen het
realiseren van een AIopschalingsfaciliteit.
We kiezen veelbelovende prioritaire
AItoepassingsgebieden, ontwikkelen
toepassingen en gebruiken deze als
overheidsorganisaties samen.
We stellen gezamenlijke (auditbare)
normen voor ‘AI-gebruik door de overheid’
vast, inclusief algoritmekader en
inkoophandreiking.
We verkennen de inrichting van een
overheidsbreed AIcompetentiecentrum.
We gaan gezamenlijk aan de slag om AI
te ontwikkelen.
We gebruiken GPT-NL (of andere open
taalmodellen) voor verschillende
prioritaire use cases bij de overheid.
7

Pagina 11

prioriteit 4
De overheid stelt burgers en ondernemers
centraal in (digitale) dienstverlening
We moeten burgers en ondernemers meer als één overheid bedienen. Dat betekent
bijvoorbeeld hen niet steeds te vragen om opnieuw gegevens aan te leveren. Burgers en
ondernemers verwachten dienstverlening die aansluit bij hun leefwereld en persoonlijke
situatie. Zodat een goede en consistente beleving van dienstverlening ontstaat, die voldoet
aan de behoeften en wensen van mensen. We zorgen ervoor dat mensen makkelijk in-
en toegang hebben tot overheidsbrede (digitale) dienstverlening en dat ze goed worden
geholpen en ondersteund, waar wenselijk proactief.
Waarom als één overheid?
• Burgers en ondernemers die iets willen
regelen met de overheid, bijvoorbeeld
omdat er iets ingrijpends gebeurt in hun
leven hebben al gauw contact met veel
verschillende overheidsorganisaties.
Voor betrouwbare en goede (digitale)
dienstverlening is het van belang dat
burgers en ondernemers ervaren dat ze
met één dienstbare overheid te maken
hebben, ongeacht met welke instantie
ze contact hebben.
• Doordat niet alle overheden zijn aangesloten
op – of gebruikmaken van de beschikbare
digitale bouwstenen en deze nog
onvoldoende met elkaar samenwerken, laten
we als overheid potentieel voor een betere
overheids beleving liggen. Meer aangesloten
partijen leidt bovendien tot een meer
kostenefficiënte overheid.
We kiezen met elkaar de volgende
strategische doelen voor de NDS:
1 Burgers en ondernemers ervaren
het contact en de interactie vanuit
één overheid. Daarbij is het
uitgangspunt: ‘altijd de juiste deur’.
2 Burgers en ondernemers krijgen
(informatie over) publieke diensten
en producten proactief aangereikt
en aangeboden.
Welke belemmeringen
zijn er nu?
Wegens grote capaciteits en IT uitdagingen
krijgt overheidsbrede (digitale) dienst-
verlening nog onvoldoende prioriteit in de
volle portfolio’s bij publieke dienstverleners.
De organisatie van de overheid sluit niet aan
bij de leefwereld van burgers en ondernemers,
waardoor mensen onvoldoende inzicht in en
overzicht van hun regelzaken hebben.
Er is geen gedragen overheidsbrede visie op
proactieve dienstverlening.
Er wordt nog onvoldoende en versnipperd
gebruik gemaakt van nieuwe technologische
mogelijkheden om de (digitale) dienst-
verlening toekomstbestendig te maken.
Er is geen leidende overheidsbrede aanpak
met bestuurlijk mandaat voor het verwerken
van signalen en feedback van burgers en
ondernemers.
Er is niet één leidende aanpak met bestuurlijk
mandaat voor het realiseren van heldere en
eenduidige overheidsbrede (keten)processen
vanuit de leefwereld van burgers en
ondernemers. Ook wet en regelgeving staat
hierbij in de weg.
Waar we nu als één overheid
op versnellen
De aansluiting van portfolio’s van dienst-
verleners en prioritering van overheidsbrede
dienstverlening wordt bestuurlijk geagendeerd.
We zetten in op uniformering en standaar-
disering ten dienste van toegankelijke en
logische overheidsbrede dienstverlening.
We hanteren verheidsbrede ontwerpprincipes.
We zetten in op de doorontwikkeling van de
over heidsbrede loketfunctie en de samen hang
tussen portalen. Daarbij versnellen we ook
de doorontwikkeling van de Generieke
Digitale Infrastructuur portalen en
overheidsbreed gebruikte interactiediensten.
We stellen de overheidsbrede visie op
proactieve dienstverlening bestuurlijk vast.
We experimenteren met AI in de diverse
overheidsbrede dienstverleningstrajecten,
schalen AIinitiatieven van organisaties op
en zorgen voor minder versnippering.
We stellen een overheidsbrede aanpak met
standaarden voor het verwerken van signalen
en feed back van burgers en ondernemers
vast op basis van bestaande succesvolle
initiatieven (opschalen).
We verkennen het realiseren van een centraal
orgaan dat het herontwerp van (keten)
processen aanjaagt. Op basis van een
vastgestelde aanpak voor de ideale klantreis
voor levensgebeurtenissen. We zetten daarbij
ook in op het meten van de ‘klant’ beleving.
8

Pagina 12

prioriteit 5
Versterken digitale weerbaarheid
en autonomie van de overheid
Nederland is één van de meest gedigitaliseerde landen ter wereld. Dat is een kracht,
maar ook een risico. Cyberaanvallen, storingen en te grote afhankelijkheid van een
te beperkt aantal technologiebedrijven bedreigen de veiligheid en digitale open
strategische autonomie. Als overheidssystemen uitvallen, of niet meer werken zoals
bedoeld, kunnen burgers en ondernemers in de problemen komen.
Waarom als één overheid?
• We zijn zo sterk als de zwakste schakel.
Een veiligheidslek betekent niet een lek
bij één organisatie, maar een risico voor
de hele overheid.
• Als we écht impact willen maken op
de digitale autonomie van de overheid,
moeten we samen een duidelijke koers
varen. Alleen door schaalvergroting en
samenwerking kunnen we een sterke
positie innemen.
• Individuele overheidsorganisaties
hebben grote moeite om aan
veiligheidseisen te voldoen. Iedereen
moet zelf het wiel uitvinden en leunt
op externe leveranciers.
We kiezen met elkaar de volgende
strategische doelen voor de NDS:
1 Er is één overheidsbrede aanpak voor
digitale weerbaarheid en digitale
autonomie inclusief een aantal
collectieve oplossingen. We vergroten
onze zelfstandigheid als het gaat om
digitale technologie en zorgen dat
we minder afhankelijk zijn van een
te beperkt aantal leveranciers.
2 W e versterken de stabiliteit van
de overheid door onze digitale
weerbaarheid continu te verbeteren.
Bij crises zorgen we voor snel en
effectief herstel, zodat verstoringen
geen langdurige schade veroorzaken.
Oefeningen zijn hierbij belangrijk en
dit doen we als één overheid.
3 Er is een overheidsbrede aanpak
op quantumveilige cryptografie en,
in samenwerking met de markt, zijn
alle overheidsorganisaties voorbereid
om de risico’s te beheersen.
Welke belemmeringen
zijn er nu?
Er is geen overheidsbrede, gecoördineerde
aanpak voor cyberveiligheid gericht op
de overheid.
SOC-dienstverlening is verkokerd en werkt
nog onvoldoende intensief samen.
Overheidsorganisaties zijn kwetsbaar voor
acute en langdurige uitval van ICT diensten.
Er is onvoldoende inzicht in waar onze
legacy-systemen zitten en de daarbij
behorende kwetsbaarheden.
Iedereen werkt eigen bouwstenen
individueel uit en/of koopt hetzelfde in.
Er is geen eenduidige aanpak om digitale
strategische afhankelijkheden voor
de overheid te verminderen.
Waar we nu als één overheid
op versnellen
De implementatie van het Bestuurlijk
Convenant Digitale Veiligheid Gemeenten,
als onderdeel van de Nederlandse
Cybersecuritystrategie (NLCS), wordt
versneld gerealiseerd.
We werken samen aan federatief
SOC-stelsel.
We versterken de continuïteit en
wendbaarheid van onze kritieke
dienstverlening zowel onder normale als
onder ongunstige omstandigheden.
Er komt overheidsbreed inzicht in kritieke
IT dienstverlening, en de bouwstenen
daarvan, inclusief legacy problematiek.
Cyberveiligheidsbouwstenen zoals
quantumveilige encryptie worden collectief
ontwikkeld en geïntegreerd.
Er komt beleid om gezamenlijke digitale
autonomie te vergroten.
9

Pagina 13

prioriteit 6
Digitaal vakmanschap en
een moderne werkomgeving
We kunnen onze digitale ambities alleen waarmaken als we beschikken over voldoende
digitaliseringskennis binnen de overheid. Dit betekent dat er specialistisch personeel op
de juiste plek is. Nu en in de toekomst. We faciliteren ambtenaren, inclusief specialisten,
in de permanente ontwikkeling van digitaliseringskennis en -kunde. Daarnaast is het
belangrijk dat de overheid haar ambtenaren optimaal digitaal ondersteunt, zodat zij
productiever kunnen werken. Dit zorgt voor betere dienstverlening vanuit de overheid.
Waarom als één overheid?
• We transformeren naar datagedreven
organi saties. Daar moeten de competen ties
van ambtenaren en het leeraanbod vanuit
overheidsacademies op aansluiten.
• Momenteel werken overheidsorganisaties
met eigen personeel aan dezelfde ICT
problematiek. We moeten meer gebruik
maken van elkaars kennis en kunde.
• De digitale werkomgeving wordt nu apart
van elkaar georganiseerd. Als we dit meer
als één overheid organiseren, kunnen we
meer gebruik maken van schaalvoordelen.
We kiezen met elkaar de volgende
strategische doelen voor de NDS:
1 W e stellen een personeelsstrategie voor
digitalisering vast waarmee we bepalen
welke kennis we in huis moeten hebben
en welke we uit de markt halen.
Hiermee kunnen we gerichter werven,
omscholen en onderwijs ontwikkelen
op basis van technologische innovaties.
2 W e nemen meer regie op de
ontwikkeling van digitaliseringskennis
van ambtenaren en zorgen voor
opschaling en samenhang van
de centrale pools voor digitaliserings
professionals. ICT kennis wordt actief
gedeeld en efficiënter ingezet.
3 Er is een moderne digitale werk
omgeving waarbij de ambtenaar is
toegerust met de juiste middelen om
haar werk effectief uit te voeren.
Welke belemmeringen
zijn er nu?
Er is geen gezamenlijke visie op de
veranderingen door digitalisering en wat
daar aan vaardigheden voor nodig is.
Er ontbreekt overheidsbreed inzicht in
welk ICT personeel binnen de overheid
werkzaam is.
Er is onvoldoende in en doorstroom binnen
overheidsorganisaties door onvoldoende
startersplekken.
Er kan niet overheidsbreed gebruik worden
gemaakt van pools.
Het is onduidelijk welke digitaliseringskennis
benodigd is voor nu en in de toekomst en
welke overheidsacademie wat aanbiedt.
Er ontbreekt een overheidsbrede aanpak
op de digitale werkomgeving.
Waar we nu als één overheid
op versnellen
Er komt een gezamenlijke visie op
de veranderingen door digitalisering en
de hiervoor benodigde competenties
en we voeren deze uit.
We voeren het kwaliteitsraamwerk IV
(KWIV) overheidsbreed in, zodat we inzicht
hebben in het eigen personeel.
We zorgen voor centrale kaderstelling voor
de personeelsopbouw op digitalisering.
We maken afspraken om pools
overheidsbreed open te stellen.
We maken samenwerkafspraken tussen
overheidsacademies (zoals RADIO)
voor o.a. digitaal leiderschap en
AI-geletterdheid. Dit doen we op basis
van archetypes.
We stellen een visie vast voor de digitale
werkomgeving; wat doen we centraal en
wat decentraal?
10

Pagina 14

De volgende stappen
De noodzaak en urgentie om gezamenlijk als één overheid te versnellen
in de digitale wereld wordt breed gevoeld. De geopolitieke situatie vereist
dat we hier versneld actie op nemen. De uitvoering van de NDS start daarom
per direct. Dat doen we met de volgende stappen:
Starten met de versnellers die per prioriteit zijn geïdentificeerd.
De positie van het Bestuurlijk Overleg en de NDS-Raad verder uitwerken.
We richten een NDS-uitvoeringsprogramma op. Hierin staat realisatie voorop
en wordt er intensief samengewerkt aan het uitvoeren van de projecten.
Waar nodig worden de prioriteiten en interventies nader uitgewerkt,
in aansluiting op bestaande digitale strategieën.
Parallel werken we aan de investeringsagenda voor de NDS. Tot die tijd worden
inspanningen gefinancierd uit bestaande budgetten. Bestaande budgetten
gerelateerd aan prioriteiten kunnen gericht worden ingezet op de NDS.
Het centraal stellen van burgers en ondernemers kan alleen door samen op te
trekken met publieke dienstverleners. We moeten samen versnellen onder regie.
Met deze gezamenlijke aanpak leggen we de basis voor één digitale overheid die
doet wat nodig is – voor Nederland en de grote opgaven waar we voor staan.

Pagina 15

Eindnoten
1 Dit betreft bijvoorbeeld rapporten als “Opgave AI. De nieuwe systeem technologie”
van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, “Sturen of gestuurd
worden” van de Raad voor het Openbaar Bestuur.
2 Hierbij kan worden gedacht aan “De Belgen doen het Beter” of het rapport
“Maak Waar!” van de Studiegroep Informatiesamenleving en overheid
(Maak waar! | Rapport | Kennisbank Openbaar Bestuur).
3 Er blijft oog en ruimte voor de menselijke maat en maatwerk voor burgers,
bedrijven en overheidsorganisaties en hoe digitalisering juist daarbij kan helpen.
Zoals ook in het Regeerprogramma is opgenomen wil dit kabinet dat de overheid
goed bereikbaar is voor de burger, aan het loket, telefonisch, schriftelijk en digitaal.
4 Europa’s digitale decennium: Doelstellingen voor 2030 | Europese Commissie
5 Niet alle vraagstukken binnen het bredere onderwerp digitalisering zijn onderdeel
van de NDS. Dat betekent niet dat er op dergelijke onderwerpen geen voortgang
meer wordt geboekt. Dit geldt bijvoorbeeld voor de informatiehuishouding waar al
een aantal grote trajecten op loopt.
6 De minister van Justitie en Veiligheid heeft de coördinerende verantwoordelijkheid
op cybersecurity. Hier wordt invulling aan gegeven middels de kabinetsbrede
Nederlandse Cybersecuritystrategie. De minister van Economische Zaken is
verantwoordelijk voor de digitale economie en geeft hier onder meer uitvoering
aan middels de Strategie Digitale Economie. Besluitvorming op deze strategieën
verloopt via de bijbehorende governancestructuren.
7 Bestaande strategieën op het gebied van de digitale overheid worden afgestemd
op de NDS.
8 De volgorde van de zes prioriteiten staat los van het belang of gewicht dat eraan
wordt toegekend.
9 Dergelijke verplichtingen gelden logischerwijs niet als er andere belangen zijn
die zich hier tegen verzetten, bijvoorbeeld in het kader van nationale veiligheid
of defensie.

Pagina 16

Juni 2025
De Nederlandse Digitaliseringsstrategie is een initiatief
van de Rijksoverheid in samenwerking met:

Openbaar document

2. Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020

Pagina 1

Nationaal Actieplan
Mensenrechten 2020
Toegankelijkheid van voorzieningen

Pagina 2

Colofon
Het Nationaal Actieplan Mensenrechten is een uitgave van het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Contact
Directie Constitutionele Zaken en Wetgeving
Mr. dr. P .B.C.D.F. van Sasse van Ysselt
Mr. dr. N.S. van der Have
F. van Leeuwen, MSc
December 2019 | 19411014

Pagina 3

Nationaal Actieplan
Mensenrechten 2020
Toegankelijkheid van voorzieningen

Pagina 4

Inhoudsopgave
Inleiding 6
1. Achtergrond 6
2. Doelen 7
3. Proces en beleidscyclus 8
Deel I: Toegankelijkheid van voorzieningen 10
1. Themakeuze 11
2. Inclusie: iedereen moet mee kunnen doen 15
3. Integrale aanpak: oplossingen als het systeem vastloopt 23
4. Participatie en bescherming: opkomen voor je rechten 33
Deel II: Mensenrechteninfrastructuur en beleid in Nederland 40
1. Juridisch kader 41
2. Rol van de overheid 48
3. Mensenrechteninfrastructuur en beleid 52

Pagina 5

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 5
Vo0rwoord
Mensenrechten zijn belangrijk en gelden voor iedereen. Dat is dé centrale
boodschap van dit nieuwe Nationaal Actieplan Mensenrechten. Het is een
boodschap die vaak naar voren is gekomen in gesprekken met maatschappelijke
organisaties en toezichthouders tijdens de ontwikkeling van het Actieplan. Het
is een boodschap die ik van harte onderschrijf. Het thema van dit Actieplan
– de toegankelijkheid van voorzieningen – is dan ook gekozen omdat het voor
iedereen relevant is en laat zien hoe mensenrechten een rol spelen in ieders
dagelijks leven.
Alle mensenrechten gaan uit van menselijke waardigheid. Daarmee staat de mens
centraal en niet de instanties, procedures of systemen. Mensenrechten helpen
daarmee de situatie van mensen in Nederland te verbeteren. Dit Actieplan geeft hiervoor een gerichte impuls.
Bij de vormgeving van voorzieningen gaat de overheid uit van mensenrechtelijke normen.
Overheidsvoorzieningen zoals huurtoeslag en studiefinanciering geven bijvoorbeeld invulling aan het recht
op behoorlijke huisvesting en het recht op onderwijs. Overheidsvoorzieningen zijn daarom belangrijk om
mensenrechten voor iedereen in Nederland realiteit te laten zijn. Daarbij hoort de overheid de voorzieningen
zo in te richten dat mensen in de praktijk daadwerkelijk toegang krijgen tot de voorzieningen die er voor hen
zijn: zonder discriminatie en financieel en fysiek toegankelijk voor iedereen.
Het blijkt niet altijd even gemakkelijk om de weg naar de juiste voorzieningen te vinden. Iedereen kan in
een kwetsbare positie belanden. Bijvoorbeeld als je schulden hebt of meerdere problemen tegelijk, zoals
het verlies van je baan waardoor je moeite hebt om je huur of hypotheek te betalen. Een beroep op de juiste
voorzieningen en de daarbij behorende mensenrechten wordt dan extra belangrijk. Mensen in een kwetsbare
positie zien soms door de bomen het bos niet meer of lopen vast. De overheid moet daarom extra aandacht
schenken aan de toegankelijkheid van voorzieningen en deze waar nodig op proactieve wijze verbeteren. Zo
kunnen we ervoor zorgen dat mensen op de overheid kunnen vertrouwen, ook als ze kwetsbaarder zijn. Dat is
de inzet van het Nationaal Actieplan Mensenrechten.
Daarnaast is het belangrijk dat er mogelijkheden bestaan om voor je rechten op te komen als dat nodig is.
Daarvoor bestaan vele procedures en instanties. Dat klinkt abstract, maar ze zijn wel hard nodig. Ook hier gaat
het vaak om overheidsvoorzieningen. Dit Actieplan beschrijft de inzet van het kabinet om zo laagdrempelig
mogelijk op te komen voor je rechten.
Alle hierboven omschreven voorzieningen maken onderdeel uit van de bredere mensenrechten infrastructuur
in Nederland. Het tweede deel van dit Actieplan brengt die infrastructuur (zowel nationaal en internationaal)
en het mensenrechtenbeleid in Nederland verder in beeld. Daarmee is het een bron van mensenrechten kennis,
want: opkomen voor je rechten begint bij goede informatie over je rechten. De samenleving verandert
ondertussen voortdurend. Nieuwe ontwikkelingen zoals digitalisering geven soms aanleiding voor onderhoud
en verbeteringen. Met onderzoek naar dit soort ontwikkelingen en waar nodig aanpassingen investeert het
kabinet in de mensenrechteninfrastructuur voor de lange termijn.
Nederland kent een hoog niveau van mensenrechtenbescherming. Daar mogen we best trots op zijn.
Daar hoort ook bij dat de overheid oog heeft voor verbeteringen. Met dit actieplan zet het kabinet zich
daar voluit voor in.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
Raymond Knops

Pagina 6

6 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Inleiding
1. Achtergrond
Dit Nationaal Actieplan Mensenrechten heeft twee delen. Het eerste deel geeft een gerichte impuls aan
de verdere realisering van mensenrechten in Nederland door acties aan te kondigen voor het bevorderen
van de toegankelijkheid van voorzieningen. Het tweede deel biedt een overzicht van de mensenrechten
infrastructuur en het mensenrechtenbeleid in Nederland. Deze inleiding geeft een overzicht van de
achtergrond, doelen en het totstandkomingsproces van het Actieplan.
Internationale Context
• Actieplannen Mensenrechten komen voort uit de Wereldconferentie Mensenrechten van 1993.1
In de Weense Verklaring en Actieprogramma beveelt de Wereldconferentie landen aan om na te
gaan of het wenselijk is een Nationaal Actieplan Mensenrechten aan te nemen en daarin stappen te
identificeren voor de verdere realisering van mensenrechten.
• In 2002 publiceerde de VN Hoge Commissaris voor de Mensenrechten een Handboek Nationale
Actieplannen Mensenrechten.2
• In 2009 publiceerde de Commissaris voor de Rechten van de Mens van de Raad van Europa een
Aanbeveling over systematisch werk om mensenrechten op nationaal niveau te implementeren.3
Hierin besteedt hij aandacht aan Actieplannen Mensenrechten.
• Wereldwijd hebben inmiddels veel landen een Nationaal Actieplan Mensenrechten. Binnen Europa
zijn er negen landen met een geldend Actieplan Mensenrechten.4 Daarvan hebben sommige al een
tweede of derde Actieplan Mensenrechten, zoals Finland en Zweden.
Dit actieplan is een vervolg op het eerste Nationaal Actieplan Mensenrechten uit 2013.5 Sinds 2013 hebben
meerdere nationale en internationale toezichthouders hun waardering uitgesproken voor het Actieplan
2013 en daarbij ook suggesties gedaan ter verbetering. Inmiddels heeft Nederland aanbevelingen ontvangen
om een volgend Actieplan Mensenrechten te ontwikkelen – zoals tijdens de Universal Periodic Review
(UPR), het mensenrechtenexamen van de Verenigde Naties (VN).6 Ook de Tweede Kamer heeft het kabinet
opgeroepen om een nieuw Actieplan te ontwikkelen en de aanbevelingen van de UPR hierbij te betrekken.7
Het kabinet heeft deze oproepen ter harte genomen.
1 World Conference on Human Rights in Vienna, Vienna Declaration and Programme of Action, 25 juni 1993,
zie: https://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/Vienna.aspx, para. 71.
2 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, Handbook on National Human Rights Plans of Action,
29 augustus 2002, zie: https://www.ohchr.org/Documents/Publications/training10en.pdf.
3 Council of Europe Commissioner for Human Rights, Recommendation on Systematic Work for Implementing Human Rights at
the National Level, 18 februari 2009, CommDH(2009)3, zie: https://rm.coe.int/16806da952, hfst 4.
4 Zie: https://www.coe.int/en/web/commissioner/systematichumanrightswork.
5 Kamerstukken II, 2013/14, 33826, nr. 1. Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2013/12/10/
nationaalactieplanmensenrechten.
6 Report by the Commissioner for Human Rights of the Council of Europe following his visit to the Netherlands from 20 to 22
May 2014, 14 oktober 2014, zie: https://rm.coe.int/16806db830, para 63; CESCR, Concluding observations on the sixth periodic
report of the Netherlands, E/C.12/NLD/CO/6, 6 July 2017, zie: https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/
Download.aspx?symbolno=E%2fC.12%2fNLD%2fCO%2f6&Lang=en, para 8; CAT, Concluding observations on the seventh
periodic report of the Netherlands, CAT/C/NLD/CO/7, 18 December 2018, zie: https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/
treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CAT%2fC%2fNLD%2fCO%2f7&Lang=en; Report of the Working Group on the
Universal Periodic Review, Netherlands, A/HRC/36/15, 18 July 2017, aanbeveling 131.29 en 131.30, zie: https://www.uprinfo.org/
sites/default/files/document/netherlands/session_27__may_2017/a_hrc_36_15_e.pdf.
7 Kamerstukken II 2016/17, 30950, nr. 129, zie: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2017Z09876&did=2
017D20569.

Pagina 7

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 7
2. Doelen
Met het Nationaal Actieplan Mensenrechten worden verschillende doelen nagestreefd. Deze doelen gelden
voor zowel de inhoud van dit Actieplan als voor de totstandkoming. Zoals in het VN Handboek Nationale
Actieplannen Mensenrechten staat omschreven is het proces namelijk even belangrijk als de uitkomst.8
Daarmee wordt bedoeld dat het proces op een transparante en inclusieve manier gevoerd moet worden en
een belangrijke rol speelt in de bewustwording over mensenrechten bij allerlei betrokkenen. Daarmee is
het proces ook op zichzelf van waarde.
Doelen
1. Realiseren van mensenrechten in Nederland.
2. Inzicht bieden in de rol die de overheid vervult in dit kader.
3. Verbinden van partijen bij de realisering van mensenrechten.
4. Uitdragen van het belang dat Nederland hecht aan mensenrechten.
5. Input leveren voor internationale beleidsontwikkeling en verdragsrapportages.
1. Het eerste en belangrijkste doel is om een gerichte impuls te geven aan de verdere realisering van
mensenrechten in Nederland. Deze realisering van mensenrechten is in Nederland over het algemeen
van hoog niveau, maar ook hier valt altijd nog iets te verbeteren. In het eerste deel van dit Actieplan
zijn concrete acties opgenomen voor het verbeteren van de toegankelijkheid van voorzieningen voor
iedereen.
2. Op dit moment gebeurt er ook al een heleboel om mensenrechten in Nederland te realiseren, al
wordt dit niet altijd expliciet gemaakt. Het tweede deel van het Actieplan biedt een overzicht van
de bestaande infrastructuur en het lopende beleid. Het toont de rol van de overheid en van allerlei
onafhankelijke partijen bij het realiseren van mensenrechten in Nederland.
3. Het realiseren van mensenrechten kan de overheid niet alleen. Daarvoor is de inzet van vele partijen
uit het maatschappelijk middenveld onmisbaar, zoals toezichthouders, nietgouvernementele
organisaties en uiteindelijk ook individuele burgers zelf. Tijdens het totstandkomingsproces is
daarom veel aandacht besteed aan het betrekken van belangrijke belanghebbenden in de vorm van
een klankbordgroep en het horen van andere partijen door middel van interviews en een schriftelijke
bevraging (zie: Proces en beleidscyclus).
4. Het Actieplan heeft ook een zekere symbolische waarde. Het kabinet draagt hiermee uit dat het
doorlopend aandacht heeft voor mensenrechten in Nederland. Daarnaast wordt ook aan andere
landen getoond dat Nederland zich actief inzet voor mensenrechten in eigen land en zich openstelt
voor een dialoog daarover. Het Actieplan komt daarmee de geloofwaardigheid en effectiviteit van
Nederlands optreden in het buitenland ten goede.
5. Tenslotte kan het Actieplan ook nog op een andere manier bijdragen aan de rol van Nederland in het
buitenland, namelijk door inbreng te leveren voor verdragsrapportages en internationale beleidsont
wikkeling. Het kan hierbij zorgen voor beter overzicht en een grotere samenhang.
8 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, Handbook on National Human Rights Plans of Action,
29 augustus 2002, p. 56, zie: https://www.ohchr.org/Documents/Publications/training10en.pdf.

Pagina 8

8 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Mensenrechtenperspectief
Alle mensenrechten gaan uit van menselijke waardigheid. Daarmee wordt de mens centraal gesteld en
niet instanties, procedures, systemen of formulieren. Vanuit het perspectief van mensenrechten kijken
naar de toegankelijkheid van voorzieningen heeft daarom een paar belangrijke voordelen.
Het mensenrechtenperspectief staat voor een integrale benadering. Het biedt een domein en
organisatieoverstijgende blik op wetgeving, beleid en de praktijk. Zoals hierna zal blijken, kan dat
helpen als het overzicht verloren raakt of als verkokering een integrale aanpak in de weg staat.
Mensenrechten bieden verschillende handvatten om een mensenrechtenperspectief te kunnen
toepassen. Zo kennen alle mensenrechten een aantal algemene uitgangspunten waar bij de
vormgeving van beleid en wetgeving altijd rekening mee gehouden moet worden: gelijkheid,
autonomie, participatie en rechtsbescherming.
3. Proces en beleidscyclus
Bij de ontwikkeling van een nieuw Actieplan is gebruik gemaakt van de ervaringen met en evaluaties van het
eerste Actieplan uit 2013. Daaruit zijn als belangrijke aandachtspunten naar voren gekomen:
• het belang van een uitgebreidere en inclusievere consultatie van het maatschappelijk middenveld;
• transparante in de verantwoording van gemaakte keuzes en
• het concretiseren van nieuwe actiepunten.
Dit heeft geleid tot drie belangrijke aanpassingen. Zo is er meer tijd genomen voor de totstandkoming
van het tweede Actieplan, is er veel aandacht besteed aan het voeren van een inclusief proces en is er
een klankbordgroep opgericht met personen uit het maatschappelijk middenveld, onder onafhankelijk
voorzitterschap van dhr. prof.mr. R. de Lange. De leden van de klankbordgroep hebben actief meegedacht
in alle fasen van het totstandkomingsproces (voor een volledig overzicht van de leden, zie: Bijlagen, Annex I).
Daarnaast heeft een onafhankelijk onderzoeksbureau verschillende belanghebbenden geïnterviewd en een
schriftelijk verzoek om informatie gedaan. Gedurende het proces en in dit Actieplan zijn de gemaakte keuzes
zo helder mogelijk verantwoord. Tot slot is een thematische focus aangebracht, met de bedoeling om concrete
acties te kunnen formuleren en een duidelijke meerwaarde te bieden in de praktijk.
Proces
1. Voorbereidingsfase: plan van aanpak, onderzoek en themakeuze.
2. Consultatiefase: gesprekken met belanghebbenden en een brede schriftelijke bevraging.
3. Schrijffase: formuleren van concrete acties met andere departementen en betrokken partijen.
Het totstandkomingsproces bestaat uit drie fases (zie: Proces). Tijdens de eerste fase is een plan van aanpak
geschreven en is het nodige achtergrondonderzoek verricht. Zo is gekeken naar de effecten van grote
maatschappelijke ontwikkelingen op mensenrechten in Nederland, is het lopende nationale mensenrech
tenbeleid in kaart gebracht en is een overzicht en analyse gemaakt van nationale en internationale
aanbevelingen van toezichthouders. Tijdens deze fase zijn ook verschillende thema’s voor het Actieplan
verkend, met de betrokkenheid van een interdepartementale werkgroep en de klankbordgroep. Beide
groepen hebben geadviseerd om te kiezen voor het thema toegankelijkheid van voorzieningen vanuit de gedachte
dat mensenrechten belangrijk zijn en gelden voor iedereen. Het thema is voor iedereen relevant en laat zien
hoe mensenrechten een rol spelen in ieders dagelijks leven. Het kabinet heeft dit advies overgenomen. In
de tweede fase heeft een extern onderzoeksbureau de knelpunten en kansen op het vlak van de toeganke
lijkheid van voorzieningen in kaart gebracht. Hiervoor zijn interviews verricht en is een brede schriftelijke

Pagina 9

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 9
bevraging gedaan. Daarnaast zijn er verdiepende gesprekken gevoerd met maatschappelijke organisaties
en gemeenten. In de derde en laatste fase heeft het kabinet acties geformuleerd om de knelpunten aan te
pakken. Deze actiepunten komen aan bod in het eerste deel van dit Actieplan.
Zoals eerder aangegeven, is het proces van totstandkoming even belangrijk als het concrete resultaat.
De aandacht voor het belang van mensenrechten maakte daarom onderdeel uit van het proces.
Het projectteam Nationaal Actieplan Mensenrechten van het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties heeft – naast de concrete werkzaamheden voor het nieuwe Actieplan – ook
bijeenkomsten en symposia georganiseerd om bewustwording te vergroten en de toegevoegde waarde van
een mensenrechtenperspectief te laten zien.9 Het belang van het proces houdt ook in dat het Actieplan niet
is afgerond met het uitbrengen ervan. Dit Actieplan leidt tot implementatie, toezicht op de implementatie
in (o.a.) het Interdepartementaal Overleg Actieplan Mensenrechten, evaluatie en zo nodig actualisering.
Tegen deze achtergrond geldt het Actieplan als een levend document.

9 Onder andere het symposium ‘Mensenrechten in het Openbaar Bestuur’ op 12 december in 2018 en het symposium
‘Toegankelijkheid van voorzieningen’ op 12 december 2019.

Pagina 10

10 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Deel I:
Toegankelijkheid
van voorzieningen

Pagina 11

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 11
1. Themakeuze
Nederland kent een hoog niveau van mensenrechtenbescherming. Het Nationaal Actieplan Mensenrechten
draagt eraan bij om dit niveau op peil te houden en verbeteren (zie Inleiding onder 1 en 2). Daarnaast biedt
het Actieplan een gerichte impuls om mensenrechten te bevorderen op een terrein dat voor iedereen
relevant is. De realisering van mensenrechten is namelijk nooit af. Om die gerichte impuls te kunnen geven
is voor dit Actieplan, in samenwerking met maatschappelijke organisaties, als thema gekozen:
de toegankelijkheid van voorzieningen.
Om mensenrechten te kunnen realiseren stelt de overheid verschillende voorzieningen beschikbaar. Denk
bijvoorbeeld aan zorg en huurtoeslag, hulp bij schulden, studiefinanciering, arbeidsbemiddeling na
baanverlies en de daarbij behorende loketten (fysiek en digitaal). Mensenrechten (zie: Categorieën rechten
en verplichtingen, p.49) brengen plichten voor de overheid met zich mee voor de toegankelijkheid van
deze voorzieningen. Dat gaat bijvoorbeeld over betaalbaarheid, fysieke toegankelijkheid en nabijheid,
nondiscriminatie en toegang tot informatie.
Mensenrechten zijn belangrijk en gelden voor iedereen. Dit uitgangspunt staat centraal in het nieuwe Actieplan.
Het betekent onder andere dat de bijbehorende voorzieningen voor iedereen voor wie ze zijn bedoeld
toegankelijk moeten zijn. Dit deel van het Actieplan richt zich daarom op dit belangrijke aspect
van mensenrechten. In het streven van de overheid om toegankelijke voorzieningen te bieden, zijn
verschillende mensenrechten nauw met elkaar verbonden. Het is bijvoorbeeld lastiger voor mensen die
geen goed onderwijs hebben genoten en daardoor nauwelijks kunnen lezen en schrijven om hun vrijheid
van meningsuiting uit te oefenen of deel te nemen aan politieke activiteiten.
Definitie: toegankelijkheid van voorzieningen
Toegankelijkheid is een belangrijk begrip in het kader van mensenrechten, omdat het centraal staat in
het kunnen verwezenlijken van je rechten. Het begrip wordt dan ook op veel verschillende manieren
gebruikt. Drie belangrijke voorbeelden zijn:
1. De toegankelijkheid van voorzieningen voor mensen met een beperking (VNverdrag Handicap).
Denk aan het weglaten van drempels voor mensen in een rolstoel of websites die zo ingericht zijn
dat ze gebruikt kunnen worden door mensen met een visuele beperking.
2. Toegang tot informatie. Toegang tot informatie is een belangrijk aspect van de vrijheid van
meningsuiting en de transparantie en verantwoording van overheidsbeleid.
3. Het recht op toegang tot de rechter. Toegang tot de rechter is een belangrijk sluitstuk om ervoor te
zorgen dat mensen voor hun rechten kunnen opkomen.
Dit Actieplan gebruikt echter een bredere definitie: de toegankelijkheid van voorzieningen.
Mensenrechten brengen plichten voor de overheid met zich mee als het gaat om de aard van
voorzieningen: zij moeten beschikbaar, aanvaardbaar, van voldoende kwaliteit en toegankelijk zijn.
Dit wordt ook wel het BAKTkader genoemd (zie: BAKT kader: de T van toegankelijkheid, p.12).
Het kabinet heeft het thema gekozen op basis van een advies van de interdepartementale werkgroep en
maatschappelijke organisaties in de klankbordgroep (zie: Proces en beleidscyclus, p.8). Vervolgens is een
onafhankelijk onderzoeksbureau aan de slag gegaan om te kijken wat de voornaamste knelpunten en
kansen zijn bij de toegankelijkheid van voorzieningen. Daarvoor is een consultatie onder belanghebbenden
verricht met twee onderdelen:
1. Tien diepteinterviews met experts op verschillende terreinen.
2. Een brede schriftelijke bevraging in de vorm van een enquête met open vragen, waarop veel bruikbare
reacties zijn binnengekomen.

Pagina 12

12 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Het onderzoeksbureau heeft deze interviews en reacties geanalyseerd. Deze analyse is aangevuld met
individuele consultatiegesprekken door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
bij de deelnemende organisaties van de klankbordgroep. Met de opbrengsten van beide trajecten zijn
verschillende ministeries aan de slag gegaan met het doel om acties te formuleren om de toegankelijkheid
van voorzieningen in Nederland verder te verbeteren. Deze acties staan in onderdelen 2 – 4 beschreven,
waar mogelijk met een duidelijke deadline.
BAKT kader: de T van toegankelijkheid
BAKT staat voor beschikbaarheid, aanvaardbaarheid, kwaliteit en toegankelijkheid. Deze aspecten zijn
ontwikkeld door het VNcomité voor economische, sociale en culturele rechten om de inhoud van
specifieke rechten verder uit te werken. Het College voor de Rechten van de Mens heeft deze aspecten
vertaald en gebruikt ze bijvoorbeeld in trainingen bij gemeenten om mensenrechten handen en
voeten te kunnen geven in de praktijk.
Toegankelijkheid kent de volgende aspecten:
• Non-discriminatie: voorzieningen moeten voor iedereen toegankelijk zijn zonder discriminatie,
bij wet en in de praktijk, waarbij speciale aandacht uitgaat naar de kwetsbaarste groepen.
• Fysieke toegankelijkheid: voorzieningen moeten fysiek en op een veilige manier voor iedereen
bereikbaar zijn, ofwel door het te organiseren op een geschikte geografische locatie ofwel op afstand
via moderne technologie.
• Economische toegankelijkheid: voorzieningen moeten voor iedereen betaalbaar zijn. Waar nodig
kan de overheid mensen financieel ondersteunen.
• Toegang tot informatie: om gebruik te kunnen maken van voorzieningen is de eerste stap toegang
tot begrijpelijke en vindbare informatie.
Het Handboek Actieplan Mensenrechten van de VN raadt landen aan om een nulmeting te verrichten
voor het ontwikkelen van een actieplan.10 Nederland heeft hier invulling aan gegeven door recente
onderzoeken, rapporten en (internationale) aanbevelingen te analyseren en de onafhankelijke consultatie
van belanghebbenden te laten verrichten.
Ter voorbereiding van het Actieplan zijn alle recente aanbevelingen aan Nederland van internationale
toezichthouders sinds 2013 op een rijtje gezet. Dat zijn er ruim 500. Regelmatig gaan de aanbevelingen over
bepaalde voorzieningen (zie: Internationale aanbevelingen en de toegankelijkheid van voorzieningen).
Internationale aanbevelingen en de toegankelijkheid van voorzieningen
Internationale aanbevelingen besteden vooral aandacht aan:
• Toegang van kwetsbare groepen (met name kinderen) tot onderwijs, gezondheidszorg en de
voorzieningen voor armoedebestrijding;
• Het bevorderen van inclusie van mensen met een beperking zodat zij volwaardig mee kunnen doen
aan de samenleving;
• Het tegengaan van discriminatie en uitsluiting van mensen in een kwetsbare situatie.
10 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, Handbook on National Human Rights Plans of Action, 29
augustus 2002, p. 61, zie: https://www.ohchr.org/Documents/Publications/training10en.pdf.

Pagina 13

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 13
Het College voor de Rechten van de Mens heeft in zijn jaarlijkse rapportage over 2017 de algehele stand
van de mensenrechten in Nederland onder de loep genomen.11 De rapportage buigt zich onder andere
over voorzieningen op het gebied van huisvesting en dakloosheid, onderwijs, geweld tegen vrouwen en
minderjarigen en mensen met een beperking. Naar deze rapportage is bijzondere aandacht uitgegaan bij de
voorbereiding van dit Actieplan.
Tenslotte zijn andere relevante rapporten van nationale toezichthouders en onderzoeksinstanties
betrokken bij de voorbereiding van het Actieplan. Uit een aantal recente rapporten blijkt dat veel mensen
(niet alleen mensen in een kwetsbare positie) moeite hebben om zich te redden in het soms complexe
stelsel van Nederlandse voorzieningen. Termen als ‘doenvermogen’ en ‘de menselijke maat’ zijn gebruikt
om dit probleem aan te kaarten. Deze rapporten pleiten ervoor de mens centraal te stellen in wetgeving en
beleid. Daarbij kan het mensenrechtenperspectief van dienst zijn. Mensenrechten stellen immers bij uitstek
de mens centraal en bieden verschillende handvatten om dat uitgangspunt te vertalen naar de praktijk van
alledag.
Ten grondslag aan het mensenrechtenperspectief ligt het belang van de menselijke waardigheid. Dat
belang verdient regelmatig nadere articulatie. Om die reden bereidt het ministerie van BZK een symposium
daarover voor in overleg en samenwerking met andere ministeries en maatschappelijke organisaties, onder
wie vertegenwoordigers van wereldreligies.
Relevante rapporten
• Nationale Ombudsman rapport 2011: De menselijke maat
• WRR rapport 2017: Weten is nog geen doen
• WRR rapport 2017: De val van de middenklasse
• CRM rapport 2017: Jaarlijkse Rapportage 2016 – Armoede, sociale uitsluiting en mensenrechten
• CRM rapport 2018: Jaarlijkse Rapportage 2017 – Mensenrechten in Nederland
• Nationale Ombudsman rapport 2017: Woonwagenbewoner zoekt standplaats
• SCP rapport 2018: Als werk weinig opbrengt
• CBS rapport 2018: Armoede en sociale uitsluiting
• Significant rapport 2018: Rapportage doorzettingsmacht jeugd
• Politie en Wetenschap rapport 2018: Een klacht is gratis advies
• Nationale Ombudsman rapport 2018: Zorgen voor burgers: onderzoek naar knelpunten bij de
toegang tot zorg
• Nationale Ombudsman rapport 2018: Een open deur?
• CRM rapport 2019: Toegang tot het recht
• Nationale Ombudsman rapport 2019: Invorderen vanuit het burgerperspectief
• Nationale Ombudsman rapport 2019: Borg de zorg
• SER rapport 2019: Hoge verwachtingen: kansen en belemmeringen voor jongeren in 2019
• Algemene Rekenkamer rapport 2019: Toeslagen terugbetalen
• Staatscommissie Parlementair Stelsel 2019: Lage drempels hoge dijken
11 College voor de Rechten van de Mens, ‘Mensenrechten in Nederland 2017 – Jaarlijkse Rapportage’, zie: https://www.mensen
rechten.nl/nl/publicatie/38613; Kamerstukken II 2018/19, 33826 nr. 25 (mensenrechtenbrief/kabinetsreactie), zie: https://zoek.
officielebekendmakingen.nl/kst3382625.html.

Pagina 14

14 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Hieronder volgen drie onderdelen die verschillende kanten van toegankelijkheid belichten.
• Het eerste onderdeel (zie: Inclusie: iedereen moet mee kunnen doen, p.15) gaat over inclusie en is geschreven
vanuit het perspectief: wat is er nodig voor mensen om volwaardig mee te kunnen doen aan de
maatschappij en toegang te krijgen tot de voorzieningen die ze daarvoor nodig hebben? In dat kader
wordt specifiek aandacht besteed aan een aantal kwetsbare groepen en specifieke uitdagingen zoals het
digitaal mee kunnen komen en toegang tot de woningmarkt.
• Het tweede onderdeel (zie: Integrale aanpak: oplossingen als het systeem vastloopt, p.23) gaat over een integrale
benadering en is geschreven vanuit het perspectief: wat als het systeem vastloopt? In dat kader wordt
aandacht besteed aan decentralisatie, mensen die te maken hebben met meerdere problemen
(multiproblematiek), het burgerperspectief, regisseursfuncties en mentoren.
• Het derde onderdeel (zie: Participatie en bescherming: opkomen voor je rechten, p.33) gaat over participatie
en beschermingsmechanismen en is geschreven vanuit het perspectief: hoe kunnen mensen goed
worden betrokken bij besluitvorming en hoe kun je voor je rechten opkomen? Wat dat laatste betreft
is er aandacht voor het belang van transparantie, meldpunten en klachtbehandeling en toegang tot de
rechtspraak.
Alle drie de onderdelen volgen de opzet: opgave, visie en actiepunten.

Pagina 15

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 15
2. Inclusie: iedereen moet mee kunnen doen
Opgave
De toegankelijkheid van publieke voorzieningen geldt als belangrijk uitgangspunt bij de realisering van
mensenrechten in Nederland. Daarvoor is belangrijk dat de overheid voortdurend aandacht heeft voor
de menselijke maat. Die menselijk maat blijkt soms moeilijk te hanteren in de steeds complexer wordende
samenleving en overheidsorganisaties. Dat manifesteert zich op meerdere terreinen.
Bij verschillende voorzieningen ervaren mensen een gebrek aan vormen van ondersteuning. In de
afgelopen jaren heeft de overheid bijvoorbeeld allerlei voorzieningen gedigitaliseerd. Daarbij hanteerde de
overheid het uitgangspunt van de zelfredzame burger, terwijl je dit niet van alle mensen kunt verwachten.
Soms is juist ondersteuning nodig om op autonome wijze richting te kunnen geven aan je leven.
Daarnaast zijn bepaalde groepen extra kwetsbaar als het gaat om de toegankelijkheid van voorzieningen,
zoals mensen met een beperking. Als er wel ondersteuning is, is die niet altijd voor iedereen even
toegankelijk. Mensen krijgen bijvoorbeeld te horen dat ze aan het verkeerde adres zijn of worden
doorverwezen zonder enig vervolg. Daardoor ontstaat soms een van het ‘kastje naar de muur’gevoel.
Er blijkt in die gevallen een gebrek aan duidelijke aanspreekpunten en loketten die mensen écht verder
helpen.
Visie
Om ervoor te zorgen dat iedereen kan meedoen in de samenleving, probeert de overheid overheidsvoor
zieningen zo laagdrempelig mogelijk te maken. Daarvoor werkt het kabinet aan vindbare voorzieningen,
zodat iedereen weet waar zij of hij terecht kan voor ondersteuning en hulp. Verder treedt de overheid
steeds meer met één gezicht naar buiten, bijvoorbeeld met centrale aanspreekpunten. Op terreinen waar
toegankelijkheid extra lastig is, zoals de woningmarkt, investeert de overheid sterk.
Naast enkele algemene thema’s is er ook aandacht voor specifieke kwetsbare groepen. Het kabinet zet zich
in voor het verbeteren van maatwerk en vormen van extra ondersteuning voor diegenen die dat nodig
hebben. Door steeds verdergaande digitalisering is het bijvoorbeeld nodig geworden om mensen die

Pagina 16

16 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
niet digitaal vaardig zijn extra te ondersteunen en alternatieven aan te bieden. Ook andere groepen die
in de praktijk moeite hebben met het vinden van toegang tot de juiste voorzieningen, zoals mensen met
schulden, dak en thuislozen en mensen met een beperking, krijgen extra aandacht en ondersteuning.
Actiepunten
Toegankelijke aanspreekpunten en loketten
De overheid kent veel verschillende voorzieningen. Om toegang te krijgen, moeten burgers zich doorgaans
melden bij een (fysiek of digitaal) loket. De vindbaarheid van loketten en het niveau van service en
ondersteuning die daar geboden wordt zijn daarmee bepalend voor de toegankelijkheid van voorzieningen.
Het kabinet zet daarom in op toegankelijke loketten en centrale aanspreekpunten.
Sinds 1 juli 2019 is er in 15 bibliotheken een informatiepunt Digitale Overheid. Bij dit informatiepunt kunnen
burgers terecht voor algemene informatie van publieke dienstverleners, die minder eenvoudig te vinden is
voor mensen die niet digitaal vaardig zijn. Denk hierbij aan algemene informatie over huurtoeslag, WW of
AOW, zorg, boetes, kinderbijslag en gezondheidsverklaringen voor rijvaardigheidsbewijzen voor 75-plussers.
Actie Termijn Actiehouder
Het kabinet zal het informatiepunt Digitale Overheid in de
komende jaren verder uitbreiden over Nederland.
2020 en 2021 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
In 2014 is het ‘Juiste Loket’ opgericht als een domeinoverstijgend informatie- en adviespunt voor het
inzichtelijk maken en vergroten van de toegang tot zorg. Zowel (naasten van) zorgvragers als zorgprofessio-
nals kunnen hier terecht met vragen over de (langdurige) zorg: Wet langdurige zorg (Wlz), Jeugdwet, Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015) en de Zorgverzekeringswet (Zvw). Hierbij valt te denken aan
vragen over de jeugdzorg, zorg voor ouderen met vergevorderde dementie of zorg voor mensen met een
ernstige verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke beperking.
Actie Termijn Actiehouder
Voor een goede informatievoorziening voor mensen met
vragen over de toegang, de aanvraag en het regelen van
(langdurige) zorg zal het kabinet het Juiste Loket in 2020 en
2021 voortzetten.
2020 en 2021 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Voor Caribisch Nederland is het doel dat mensen vanuit één loket worden bediend, ongeachte welke instantie
of welk departement betrokken is. Hoe de taken ook worden verdeeld en hoe de uitvoering ook is vormgege-
ven, mensen mogen hier geen hinder van ervaren.
Actie Termijn Actiehouder
Op Bonaire worden belangrijke stappen gezet naar het
ontwikkelen van één overheidsloket. Het Openbaar Lichaam
Bonaire en het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegen-
heid zijn bezig met het opzetten van een jobcenter. Het job
center brengt alle acties, dienstverlening en informatie van
werknemers, werkzoekenden en werkgevers samen. Zodra het
loket loopt wordt het uitgebreid met meer diensten.
Nader te bepalen Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

Pagina 17

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 17
Het kabinet zet zich ook in voor betere dienstverlening aan Nederlanders in het buitenland en niet-Nederlan-
ders die een relatie met de Nederlandse overheid hebben.
Actie Termijn Actiehouder
Voor de 1 miljoen Nederlanders in het buitenland wordt de
toegang tot alle overheidsdiensten de komende jaren
bijeengebracht via één ‘loket buitenland’. Het loket richt zich
met name op informatie en vraagbeantwoording en wordt
gebouwd op de bestaande infrastructuur van Buitenlandse
Zaken: de website www.nederlandwereldwijd.nl en het 24/7
Contact Centre.
2020 en 2021 Ministerie van
Buitenlandse Zaken
Mensen met een beperking
Zeker twee miljoen Nederlanders hebben een lichamelijke of mentale beperking. Afhankelijk van de aard
en intensiteit ervan is gewoon meedoen voor hen niet altijd vanzelfsprekend. Daarom is toegankelijkheid
voor mensen met een beperking een belangrijk begrip. Dat kan gaan over sociale drempels en fysieke
toegankelijkheid, bijvoorbeeld van gebouwen, maar ook over de toegankelijkheid van voorzieningen.
In 2016 heeft Nederland het VNverdrag inzake de rechten van personen met een handicap geratificeerd.
Voor de implementatie is, in samenspraak met veel partijen, op Rijksniveau het programma ‘Onbeperkt
meedoen!’ opgesteld. Het programma is in 2018 in werking getreden en richt zich op de zorgbehoeften
van mensen met een fysieke, verstandelijke en/of visuele beperking en chronisch zieken. Er worden op
zeven terreinen (Bouwen en Wonen, Werk, Onderwijs, Vervoer, Participatie & Toegankelijkheid, Zorg en
Ondersteuning, Rijk als organisatie) concrete stappen gezet richting een inclusieve samenleving. Niet
alleen de rijksoverheid zet zich in voor de implementatie van het VNverdrag. Ook bestuurlijke partners
informeren en stimuleren hun achterban, zoals ondernemingsorganisaties VNONCW en MKB Nederland
voor en door ondernemers, Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) voor en door gemeenten en de
Alliantie VNVerdrag voor en door ervaringsdeskundigen.
Naast het Programma ‘Onbeperkt Meedoen!’, heeft het kabinet voor de doelgroep mensen met een Licht
Verstandelijke Beperking (LVB) een Interdepartementaal Beleidsonderzoek uit laten voeren. Het gaat om
een groep van ruim één miljoen mensen met een IQ van tussen de 50 en 85 die blijkens het onderzoek
veel gebruik maken van voorzieningen. Juist voor mensen met een LVB, die moeite hebben om dingen
te begrijpen, is gebruik maken van voorzieningen erg ingewikkeld. De persoonlijke omstandigheden en
behoeften van deze mensen zijn zo verschillend, dat het moeilijk is om deze in regelingen en ‘protocollen’
te vatten. Bestaand, generiek beleid wordt daarom gecombineerd met maatwerk. Het uitgangspunt is
inclusief beleid in plaats van doelgroepenbeleid. Het kabinet omarmt de agenda uit het onderzoeksrapport.
De beleidsrichtingen uit het rapport, zoals passende communicatie, betere toerusting van professionals,
integrale ondersteuning, aandacht voor preventie, en duidelijk overheidsbeleid over toegang tot
voorzieningen, worden als leidraad gehanteerd bij bestaande en nieuwe initiatieven zodat deze beter
aansluiten bij mensen met een LVB.
Ter implementatie van het VN-verdrag Handicap worden in 2020 verschillende stappen gezet.
Actie Termijn Actiehouder
In dit kader wordt gewerkt aan: de ontwikkeling van
eenduidige richtlijnen voor toegankelijk (ver)bouwen;
verbetering van de overgang van school naar werk; een
dialoog over inclusiever onderwijs; een wetsvoorstel dat bij
verkiezingen experimenten met vroegtijdig stemmen en
stemhulp voor kiezers met een verstandelijke beperking
mogelijk maakt; en het verbeteren van de toegankelijkheid
van de meest recente overheid websites en apps.
2020 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Pagina 18

18 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Het project ‘Iedereen doet mee!’ van de Vereniging Nederlandse Gemeenten draagt concreet bij aan de
implementatie van het VN-verdrag. Het project zorgt ervoor dat gemeenten het VN-Verdrag kennen en de
doelen van het Verdrag concreet vertalen in beleid en actieplannen (door middel van een Lokale Inclusie Agenda).
Actie Termijn Actiehouder
Eind 2021 wil VNG dat: (1) 90% van de gemeenten op de
hoogte is van het VN-Verdrag Handicap; (2) 75% van de
gemeenten een lokale inclusieagenda heeft of actief aan de
ontwikkeling ervan werkt.
Eind 2021 Vereniging
Nederlandse
Gemeenten
In Nederland krijgt een groep kinderen met ernstige beperkingen passend onderwijs. Het VN-verdrag
Handicap schrijft het stapsgewijs invoeren van inclusiever onderwijs voor. Sinds 1998 prioriteert en stimuleert
de overheid dat meer kinderen naar het reguliere onderwijs gaan.
Actie Termijn Actiehouder
Een evaluatie van het passend onderwijs vindt plaats in de
eerste helft van 2020. Het thema inclusief onderwijs wordt
één van de belangrijkste speerpunten van de evaluatie.
2020 Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
De experimenteerregeling voor samenwerking tussen
regulier en speciaal onderwijs wordt op verzoek van het
onderwijsveld verlengd en verruimd. Dit stelt meer
scholen in staat vergaande samenwerking aan te gaan
en de drempels tussen regulier en speciaal onderwijs te
verminderen.
Schooljaar 2020-2021
en verder
Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
Voor MBO-studenten die ondersteuning nodig hebben, bestaat er begeleiding en zorgcoördinatie, maar niet
alle studenten weten deze te vinden. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is in gesprek met de
Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs en de MBO Raad om te kijken hoe de vindbaarheid van voorzieningen
voor MBO-studenten die ondersteuning nodig hebben kan worden verbeterd.
Actie Termijn Actiehouder
De verbeterde informatievoorzieningen voor MBO studenten
die ondersteuning nodig hebben, zullen naar verwachting in
april 2020 gereed zijn. Met Kennispunt MBO onderwijs en
examinering en Expertisecentrum Handicap + studie zijn
hierover reeds afspraken gemaakt.
2020 Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
Veel mensen kunnen zich op eigen kracht ontwikkelen, anderen hebben daar (veel) ondersteuning bij nodig. In
het voorjaar van 2018 is het programma ‘Simpel Switchen’ opgesteld, wat erop is gericht dat mensen
makkelijker de stap gaan zetten richting werk, maar ook eenvoudig terug kunnen vallen op de uitkering,
mocht het werken toch niet lukken.
Actie Termijn Actiehouder
Als onderdeel van het programma simpel switchen wordt een
handreiking ontwikkeld voor gemeenten. Het eindrapport
over het programma Simpel Switchen zal begin 2020 samen
met de kabinetsreactie worden gepubliceerd.
Begin 2020 Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgele-
genheid

Pagina 19

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 19
Goed voorbeeld
• Het Europees Agentschap voor bijzondere onderwijsbehoeften en inclusief onderwijs, waaraan de
meeste Europese lidstaten deelnemen, streeft al sinds 1996 naar meer inclusief onderwijs. Zij doet
dat door verschillende projecten waaronder bijvoorbeeld de Country Policy Review Analysis (CPRA).
Nederland gebruikt de CPRA om te leren wat er in wet en regelgeving verbeterd kan worden om
meer inclusief te worden. Op basis hiervan kunnen verdere stappen worden gezet richting de
toekomst. De aanbevelingen van CPRA zullen in februari 2020 worden gepubliceerd.
Digitale inclusie
Een van de grootste veranderingen van onze tijd is de digitalisering van de samenleving. Ook het contact
met de overheid verloopt steeds vaker via digitale kanalen. Dat heeft bijvoorbeeld gevolgen voor mensen
met een functiebeperking. Sinds 2018 is er daarom een wettelijke verplichting om maatregelen te
nemen om de toegankelijkheid van websites en apps voor deze groep te verbeteren (gebaseerd op de
Europese webtoegankelijkheidsrichtlijn). Digitalisering heeft ook gevolgen voor de bereikbaarheid van
voorzieningen voor mensen die om andere redenen minder digitaal vaardig zijn. Het kabinet neemt daarom
maatregelen om ervoor te zorgen dat er vormen van ondersteuning en alternatieven zijn als dat nodig is.
Overheden moeten de behoefte van mensen centraal stellen, ook in de digitale dienstverlening. Bijvoorbeeld
door rekening te houden met verschillende behoeften bij de (door)ontwikkeling van digitale diensten, door de
ondersteuning van een helpdesk of hulp bij het invullen van een aanvraag.
Actie Termijn Actiehouder
In de Algemene wet bestuursrecht (Awb) wordt een zorgplicht
geïntroduceerd tot ondersteuning bij communicatie met de
overheid. Dit betekent dat ieder bestuursorgaan passende
ondersteuning moet bieden bij de eigen taken en procedures.
Nader te bepalen Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Een grote hindernis voor de toegankelijkheid van digitale dienstverlening is moeite met lezen en schrijven.
Met het actieprogramma Tel mee met Taal geeft het kabinet een extra impuls aan het voorkomen en
verminderen van laaggeletterdheid. De nadruk ligt niet alleen op lezen en schrijven, maar ook op rekenen én
digitale vaardigheden op de computer en smartphone.
Actie Termijn Actiehouder
Het programma Tel mee met Taal voor laaggeletterden is
verlengd.
2020-2024 Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
Om toegang te krijgen tot voorzieningen is het soms nodig dat mensen zich kunnen laten vertegenwoordigen
door iemand anders. Dit kan je doen door diegene digitaal te machtigen.
Actie Termijn Actiehouder
Er wordt een verbeterde en vereenvoudigde nieuwe versie van
de machtigingsvoorziening DigiD opgeleverd. Daarmee wordt
de basis gelegd om machtigen mogelijk te maken voor alle
diensten van de overheid.
2020 en verder Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Informatie over wettelijke vertegenwoordiging komt in één
centrale machtigingsvoorziening, waardoor de diensten
toegankelijker worden gemaakt voor wettelijke vertegen-
woordigers. Eind 2019 begint een grootschalige proef in de
zorg voor machtiging in het kader van ouder-kindrelaties.
Vanaf 2020 worden de mogelijkheden voor digitale wettelijke
vertegenwoordiging verder uitgebreid.
2020 en verder Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

Pagina 20

20 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Goede voorbeelden
• Om beter maatwerk te kunnen leveren aan burgers die vastlopen in het digitale domein is in
opdracht van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (in het kader van het
regeldrukprogramma) een toolkit Awb uitwerkt. In oktober 2019 is de ‘toolkit’ aan alle gemeenten
toegestuurd, met als doel om betere ondersteuning te bieden aan mensen die minder digitaal
vaardig zijn.
• Ook op specifieke beleidsterreinen zijn er talrijke voorbeelden van ondersteuning in het digitale
domein. Zo heeft het ministerie van Economische Zaken en Klimaat in 2018 het Digital Trust Center
opgericht, met het doel om ondernemend Nederland te helpen om veilig digitaal te ondernemen.
Op www.digitaltrustcenter.nl kunnen ondernemers terecht voor praktische informatie en advies.
Naast het Digitale Trust Center wordt er eind 2019 een Digital Trust Community gelanceerd: een
online interactieve ontmoetingsplaats voor kennisdeling over veilig digitaal ondernemen.
Toegankelijkheid van de woningmarkt
De woningmarkt kent grote krapte, wat uiteraard gevolgen heeft voor de toegankelijkheid van
voorzieningen in het kader van de woningmarkt. De krapte op de woningmarkt leidt tot stagnerende
doorstroming en soms tot excessen. Met name mensen in een kwetsbare positie verdienen extra
ondersteuning bij het vinden van behoorlijke huisvesting. Het kabinet neemt daarom maatregelen om de
verschillende aspecten van de woningnood aan te pakken. Met een flinke investering in het woningbouw
programma kunnen sneller en meer betaalbare woningen worden gebouwd in een goede leefomgeving.
Er is extra aandacht voor het behouden van betaalbare woningen in de bestaande huurvoorraad en een betere
verdeling, en daarmee toegankelijkheid, van de bestaande voorraad.
Actie Termijn Actiehouder
Hiertoe beperkt het kabinet onder meer het aandeel van de
WOZ in het woningwaarderingsstelsel, pakt het scheefwonen
aan en vergroot de ruimte voor het lokale maatwerk door
woningcorporaties.
Begin 2020 en verder Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Het kabinet differentieert de inkomensgrens voor sociale
huurwoningen bij woningcorporaties naar huishoudenstype
en het gebruik van de vrije toewijzingsruimte in lokaal beleid
om differentiatie mogelijk te maken.
2019 en verder Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Op Bonaire, St. Eustatius en Saba zullen extra sociale
huurwoningen worden gerealiseerd. Het Rijk draagt financieel
bij aan de bouw, het onderhoud en de infrastructuur.
2019 en verder Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
en Open Lichamen
Bonaire, St. Eustatius
en Saba
De huurtoeslag levert een belangrijke bijdrage aan de toegankelijkheid van woningen voor de laagste
inkomens, door een bijdrage in de huurlasten te geven.
Actie Termijn Actiehouder
Met ingang van 2020 vervallen de nu geldende maximale
inkomensgrenzen in de huurtoeslag, zodat ook mensen met
hogere inkomens daar recht op hebben.
2020 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

Pagina 21

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 21
Woonwagenbewoners hebben een specifieke woonbehoefte die mensrechtelijk beschermd is. De minister van
Binnenlandse Zaken heeft de Tweede Kamer en gemeenten in 2018 laten weten dat gemeenten in hun woonwa-
genbeleid rekening moeten houden met de specifieke woonbehoefte van woonwagenbewoners. Ook moeten ze
ervoor zorgen dat woonwagenbewoners binnen een redelijke termijn een standplaats kunnen krijgen.
Gemeenten hebben tijd nodig om hun beleid aan te passen en een aantal heeft ook ondersteuning nodig.
Actie Termijn Actiehouder
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijks-
relaties heeft Platform 31 gevraagd een leertraject voor
gemeenten in te richten dat gemeenten ondersteunt in hun
beleid voor woonwagenbewoners. Dit leertraject is in
september 2019 begonnen en zal in de zomer van 2020
worden afgerond. De resultaten zullen beschikbaar komen
voor alle gemeenten.
2019-2020 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Discriminatie op de woningmarkt is een ernstig probleem dat de toegankelijkheid van de woningmarkt voor
bepaalde groepen sterk inperkt. Er is een onderzoek beschikbaar van de Radboud universiteit dat het
probleem nader in kaart brengt.
Actie Termijn Actiehouder
Samen met de private sector en verhuurmakelaars wordt
gezocht naar een methode om bij de selectie van potentiële
huurders discriminatie buiten de deur te houden. De ambitie is
dat hiermee in de loop van 2020 ervaring wordt opgedaan.
2020 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
De mogelijkheden worden bezien om regelmatig onderzoek met
mystery guests te laten uitvoeren. Daardoor wordt het bewustzijn
vergroot en er kan een afschrikwekkende werking van uitgaan.
Makelaars die ‘zakken’ voor deze test en aangesloten zijn bij een
koepel zullen hierop worden aangesproken.
Nader te bepalen Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Het bevorderen van de meldings- of aangiftebereidheid van
discriminatie op de woningmarkt onder meer door het
inzetten van voorlichting.
Nader te bepalen Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Dak- en thuislozen
Er is sprake van een significante stijging van het geschatte aantal dak en thuislozen in Nederland in de afgelopen
jaren: van 30.500 in 2016 naar 39.300 daklozen in 2018.12 Het kabinet ziet dit als belangrijke mensenrech
tenkwestie en werkt samen met gemeenten en betrokken (lokale) partijen aan een plan voor het terugdringen
van deze toename. Dak en thuislozen krijgen toegang tot de nodige voorzieningen en passende ondersteuning
op alle levensgebieden. Preventie, wonen, begeleiding, en omgang met schulden moeten vorm krijgen in één
aanpak op maat. Ook is er een Meerjarenagenda Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang en in 2019
is het Actieprogramma Dak en Thuisloze Jongeren gestart, wat een forse vermindering van het aantal dak en
thuislozen tot doel heeft. In het Actieprogramma wordt elke actie uitgevoerd mét (ex) dak en thuisloze jongeren
onder begeleiding van 1 vaste jongerenregisseur. Een Jongerenpanel ziet toe op de voortgang.
12 Centraal Bureau voor de Statistiek, ‘ Aantal daklozen sinds 2009 meer dan verdubbeld’, 23 augustus 2019,
zie: https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2019/34/aantaldaklozensinds2009meerdanverdubbeld

Pagina 22

22 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Actie Termijn Actiehouder
Het kabinet stuurt een Plan Terugdringen Dakloosheid naar
de Tweede Kamer om het aantal dak- en thuislozen de
komende jaren fors te verminderen. Het plan legt de nadruk
op het creëren van extra woonplekken met begeleiding
waar (ex-)daklozen een zo zelfstandig mogelijk bestaan
kunnen opbouwen. Het doel is een transitie van opvang
naar wonen.
Eind 2019 en verder Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Om in aanmerking te komen voor bepaalde voorzieningen is inschrijving in de Basisregistratie Personen (BRP)
noodzakelijk. Registratie is daarmee een basisvoorwaarde voor de toegang tot voorzieningen in de zorg en
wachtlijsten voor een woning.
Actie Termijn Actiehouder
Er wordt een wetswijziging van de Wet BRP voorbereid die
gemeenten verplicht om mensen te registreren in de BRP , op
een woonadres en bij het ontbreken daarvan op een briefadres.
Een verplichting tot inschrijving door gemeenten bestaat al,
maar dit zal met de wijziging nog duidelijker worden gemaakt.
2021 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

Pagina 23

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 23
3. Integrale aanpak: oplossingen als het systeem vastloopt
Opgave
Het stelsel van voorzieningen in Nederland is zeer uitgebreid. Dat is positief in die zin dat er veel
mogelijkheden zijn voor aanspreekpunten en ondersteuning. Tegelijkertijd zorgt de veelheid van
voorzieningen er soms voor dat mensen door de bomen het bos niet meer zien. Dit blijkt ook uit de
consultatie van belanghebbenden en diverse rapporten (zie: Relevante rapporten, p.13).
Met de decentralisaties zijn veel taken overgeheveld naar lokale overheden, zodat meer maatwerk kan
worden geleverd. Dat betekent dat er verschillen (mogen) ontstaan in de uitvoering, zowel tussen het Rijk
en gemeenten als tussen gemeenten onderling. Mensen met dezelfde hulpvraag moeten bij verschillende
overheden ook verschillende procedures doorlopen. Ze kunnen er niet vanuit gaan dat de voorzieningen
overal van hetzelfde niveau zijn. Er is echter wel een zogenoemde beneden en bovengrens; binnen die
grenzen moeten verschillen uit te leggen en begrijpelijk zijn.
De complexiteit van het systeem hangt ook samen met de vormgeving van beleid en wetgeving vanuit een
systeemdenken (uitgaand van de capaciteit en het budget van de overheid) en niet vanuit de vraag wat
mensen nodig hebben (het burgerperspectief ). Daarbij geldt: hoe meer problemen (multiproblematiek),
hoe complexer het systeem. Voorzieningen komen soms zelfs met elkaar in conflict, waarbij mensen door
het gebruik van de ene voorziening een aanspraak op een andere voorziening verliezen.
Visie
Menselijke waardigheid moet leidend zijn in de vorming van beleid en wetgeving en in de uitvoering.
Complexiteit van het systeem mag nooit de reden zijn dat mensen niet de hulp en ondersteuning
ontvangen die ze nodig hebben.
Met name mensen die te maken krijgen met een stapeling van problemen kunnen het overzicht over
het systeem van voorzieningen verliezen. Het kabinet besteedt daarom extra aandacht aan deze groep,
onder andere door middel van het uitbreiden van de regisseursfunctie en verder onderzoek naar de beste
manieren om mensen die vastlopen beter te ondersteunen.

Pagina 24

24 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Het kabinet werkt op verschillende terreinen aan een integrale aanpak vanuit de overheid. Door het
houden van overzicht en door intensieve samenwerking tussen betrokken instanties kan verkokering en
systeemdenken worden doorbroken. Er lopen meerdere overkoepelende programma’s in het kader van
het sociaal domein. Daarnaast zet het kabinet in op het burgerperspectief als uitgangspunt voor nieuw en
bestaand beleid.
Actiepunten
Decentralisatie
Lokaal maatwerk door decentralisatie biedt kansen. Tegelijkertijd is het belangrijk dat minimum
standaarden gewaarborgd blijven voor het bieden van bepaalde voorzieningen. Mensenrechten kunnen
hierbij als instrument worden ingezet, aangezien zij een raamwerk bieden voor menselijke waardigheid
met onder andere aandacht voor minimumstandaarden. Het kabinet zet in op het verwezenlijken van
een integrale aanpak, met name in het sociaal domein. Het is belangrijk dat verschillende ministeries en
gemeenten met elkaar en met andere betrokken organisaties samenwerken en voor de burger fungeren
als één overheid. In dat kader zijn er recent afspraken gemaakt tussen het Rijk, gemeenten, provincies en
waterschappen over het aanpakken van een aantal grote maatschappelijke opgaven in het gezamenlijke
interbestuurlijk programma. Zoals ‘Problematische schulden voorkomen en oplossen’, ‘Toekomst
bestendig wonen’ en ‘Merkbaar beter in het sociaal domein’. Voor deze laatste opgave wordt onder de
noemer Programma Sociaal Domein ingezet op twaalf deelthema’s met bijbehorende acties die in 2021
moeten zijn afgerond. Deze acties richten zich onder meer op ouderen en mensen met een beperking die
hulp nodig hebben om thuis te (blijven) wonen, mensen die te maken hebben met eenzaamheid en minder
zelfredzame jongeren.
Gemeenten zijn vaak de eerste overheid in het contact met mensen en hebben er veel taken bij gekregen.
Daarbij zijn zij gehouden aan mensenrechten. Een aantal gemeenten heeft daarvoor eigen mensenrechten-
strategieën of andere initiatieven ontwikkeld.
Actie Termijn Actiehouder
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
richt in 2020 een platform op voor gemeenten en mensen-
rechten voor de duur van ten minste een jaar. Daarin kunnen
lokale strategieën en andere initiatieven bij elkaar worden
gebracht, kunnen goede praktijken worden uitgewisseld en
kunnen minimumstandaarden worden verduidelijkt.
2020-2021 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Voor het leveren van maatwerk en een integrale aanpak in het kader van het sociaal domein is het soms nodig
dat verschillende instanties samenwerken en persoonsgegevens delen. Dit wordt nu bemoeilijkt door een
aantal knelpunten. Het traject Uitwisseling persoonsgegevens en privacy is ingesteld om te zorgen voor een
duidelijke wettelijke grondslag voor de integrale aanpak door gemeenten, waarbij ook de privacy rechten van
personen gewaarborgd moeten worden.
Actie Termijn Actiehouder
Het kabinet komt eind 2020 met een wetsvoorstel voor
een beter juridisch kader voor de verwerking van persoons-
gegevens voor een integrale aanpak en samenwerking bij
meervoudige problematiek.
Eind 2020 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

Pagina 25

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 25
Op 4 oktober 2019 is de kabinetsreactie op het Interdepartementaal Beleidsonderzoek ‘Jongeren met afstand
tot de arbeidsmarkt’ aangeboden aan de Tweede Kamer. Deze reactie heeft betrekking op jongeren die niet
staan ingeschreven bij een onderwijsinstelling, economisch onzelfstandig zijn, maar wel beschikbaar zijn voor
de arbeidsmarkt. Het huidige beleid volstaat niet voor de doelgroep van het onderzoek. Dit wordt onder meer
veroorzaakt door het gebrek aan een integrale aanpak en het regelmatig overschatten van de zelfredzaamheid
van sommige jongeren. Het kabinet wil dat alle jongeren in de leeftijd van 16-27 jaar met een afstand tot de
arbeidsmarkt integraal in beeld komen (Jongeren met afstand tot de arbeidsmarkt in beeld).
Actie Termijn Actiehouder
Het kabinet zet in op een aantal aanvullende acties om
jongeren met een afstand tot de arbeidsmarkt verder te
ondersteunen, zoals verduidelijking van de regierol van
gemeenten; jongeren integraal in beeld hebben en houden;
en meer ruimte voor maatwerk. Het voorstel om jongeren
met een afstand tot de arbeidsmarkt in beeld te krijgen
wordt in 2020 verwacht. De eerste mogelijkheid voor
inwerkingtreding van wetgeving en een monitorings-
functionaliteit is 2023.
2020-2023 Ministeries van
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, Sociale
Zaken en Werkgele-
genheid, Binnen-
landse Zaken en
Koninkrijksrelaties,
Justitie en Veiligheid
en Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
In de zorg zijn veel verschillende instanties en organisaties actief. De overheid vindt het belangrijk dat die
goed met elkaar samenwerken zodat zorgprofessionals en -organisaties goed op elkaar afgestemde zorg,
ondersteuning en welzijn kunnen blijven bieden. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport gaat
daarom samen met betrokken partijen verkennen hoe het bestuur binnen ons zorgstelsel kan en moet worden
versterkt, zodat de (toekomstige) zorgvraag in de regio kan worden ingevuld en samenwerkingsverbanden
worden gestimuleerd. De bevindingen worden gepresenteerd in een contourennota.
Actie Termijn Actiehouder
Voor het zomerreces van 2020 komt het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport met een schets van wat er
nodig is om de organiseerbaarheid en betaalbaarheid van de
(voor)zorg en ondersteuning te verbeteren. Er wordt ook
ge ke ken welke mogelijkheden wet- en regelgeving biedt
voor samenhang tussen de domeinen en welke aanpassingen
nodig zijn.
2020 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
De ‘Juiste Zorg op de Juiste Plek’ is een initiatief van partijen in de zorg en ondersteuning. Het dagelijks
functioneren van mensen staat centraal. Van daaruit wordt gestreefd om (duurdere) zorg te voorkomen, zorg
dichter bij mensen te brengen (verplaatsen) en zorg te vervangen.
Actie Termijn Actiehouder
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport wil deze
beweging helpen versnellen en verspreiden. Jaarlijks worden
er meerdere subsidiemogelijkheden geboden om een impuls
te geven. Goede voorbeelden worden wekelijks gedeeld op de
Linkedinpagina van de Juiste zorg op de juiste plek en op de
website www.dejuistezorgopdejuisteplek.nl.
Tot en met 2021 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Pagina 26

26 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Een kwetsbaar kind dat acuut jeugdhulp nodig heeft, moet altijd zo snel mogelijk worden geholpen. Als een
passende plek niet meteen beschikbaar is, dan moet goede overbruggingszorg worden geboden. Het is van
belang de oplossing te realiseren op het niveau waar wachtlijsten en wachttijden zich voordoen: in de regio.
Om die reden heeft het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het programma Zorg voor de
Jeugd samen met de regio’s afspraken gemaakt over informatie over wachttijden en de aanpak hiervan.
Actie Termijn Actiehouder
Tien regio’s hebben in hun transformatieplan expliciet
aangegeven schadelijke wachttijden voor de jeugdhulp te
willen terugdringen. Elke regio heeft een sociale kaart met
het regionale jeugdhulpaanbod. Ouders, gemeenten en
verwijzers kunnen daarop zien wat het regionale
jeugdhulpaanbod is. De gemeenten zorgen voor actuele
informatie op de sociale kaart. Deze sociale kaart wordt
verder ontwikkeld.
2020 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Door de decentralisatie van de zorg in 2015 en de bijbehorende aanpassingen in regelgeving, krijgen cliënten
met een ernstige psychische stoornis nu zorg en ondersteuning vanuit de Wet maatschappelijke onder-
steuning (Wmo 2015) of de Zorgverzekeringswet (Zvw). Deze zorg sluit echter niet altijd goed aan bij de
zorgbehoefte van ongeveer 10.000 mensen die hun leven lang permanent toezicht nodig hebben of 24 uur per
dag zorg in de nabijheid behoeven. Vanaf 2021 wordt de Wet langdurige zorg (Wlz) daarom ook toegankelijk
voor mensen met een ernstige psychische stoornis.
Actie Termijn Actiehouder
Er is een wetsvoorstel van de staatssecretaris van Volksge-
zondheid, Welzijn en Sport aangenomen waarmee mensen
met een ernstige psychische stoornis die voldoen aan de
Wlz-criteria toegang krijgen tot de Wlz. Het kabinet streeft
ernaar dat de wet op 1 januari 2020 in werking treedt.
2021 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Goede voorbeelden
• Er bestaat een programma sociaal domein met als doel het wegnemen van dilemma’s en knelpunten
vanuit de lokale praktijk, zodat (kwetsbare) mensen de ondersteuning krijgen die nodig is. Dit
programma loopt tot en met 2021 en is een goed voorbeeld van integrale samenwerking. Er zijn 16
trajecten in gang gezet (www.programmasociaaldomein.nl/). Gemeenten zijn in de verschillende
trajecten samen met het Rijk aan de slag met thema’s zoals: kansen voor jongeren, eenvoudig
maatwerk bij gestapelde problemen, betere ondersteuning voor mensen met een licht verstandelijke
beperking, basis arbeidsmarkt en uitwisseling persoonsgegevens en privacy. Door vanuit één
overheid samen te werken en te vernieuwen in het kader van het programma sociaal domein wordt
verkokering tegengegaan. De oplossingen worden gedeeld, zodat ook andere gemeenten daarvan
kunnen profiteren.
• Met het Bestuursakkoord Bonaire en het Saba Package, zijn twee bestuursakkoorden gesloten
tussen het Rijk en de openbare lichamen van Bonaire en Saba. Met de akkoorden wordt gewerkt
aan de gezamenlijke voortgang op die kwesties die voor de inwoners van Bonaire en Saba cruciaal
zijn. In het Bestuursakkoord Bonaire zijn bijvoorbeeld afspraken gemaakt over het verbeteren van
de armoedebestrijding, sociale woningbouw, wegen en kinderopvang. Het Saba Package richt zich
onder meer op het bestrijden van armoede en het beter op orde brengen van sociale voorzieningen.

Pagina 27

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 27
Multiproblematiek:
De complexiteit van het voorzieningenstelsel zit toegankelijkheid vooral in de weg als mensen meerdere
problemen tegelijk ervaren. Die problemen kunnen elkaar versterken. Zo kan het afsluiten van energie als
gevolg van een betalingsachterstand gezondheidsklachten verergeren. Daarnaast kan er onduidelijkheid
ontstaan tussen instanties wie welke zorg levert en wie wat betaalt. Dit kan voor vertraging zorgen, wat de
problemen kan doen escaleren. Het kabinet wil deze trends doorbreken.
De aanpak van multiproblematiek vraagt om een integrale benadering, waarbij nauw wordt samengewerkt en
informatie en goede voorbeelden tussen de betrokken instanties worden uitgewisseld. In dit kader wordt
momenteel veel onderzoek gedaan en lopen er verschillende proeven.
Actie Termijn Actiehouder
Als onderdeel van het Bestuurlijk Ketenberaad, starten in drie
gebieden in het land experimenten met een aanpak waarin de
strafrechtketen bepaalde casuïstiek aanmerkt als ’multipro-
blematiek’ en deze ook op een andere manier behandelt. De
drie experimenten zijn reeds begonnen in twee van de drie
gebieden: hart van Brabant en Rotterdam. Eindhoven zal naar
verwachting begin volgend jaar beginnen.
2020-2022 Ministerie van Justitie
en Veiligheid
Het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft de Erasmus
Universiteit opdracht gegeven om in het kader van een
meerjarig promotieonderzoek inzicht te verschaffen in sturing
en coördinatie rondom de aanpak van multiproblematiek. Dit
zal leiden tot een drietal publicaties, waarvan de eerste
gepland staat voor 2020.
2020-2022 Ministerie van Justitie
en Veiligheid
Het kabinet vindt het belangrijk dat mensen met complexe vastgelopen hulpvragen goed terecht kunnen bij
hun gemeente. Daarbij is het belangrijk dat doorzettingsmacht goed georganiseerd is, dat wil zeggen dat één
partij bij uitzonderlijke gevallen de mogelijkheid heeft een doorbraak te forceren. Voor het onderwijs en
jeugdhulp is er afgesproken dat er een lokaal/regionaal escalatiepunt komt dat voor ouders en jeugdigen
toegankelijk is en knopen kan doorhakken bij het uitblijven van hulp.
Actie Termijn Actiehouder
Er wordt gewerkt aan een wetsvoorstel waarin gemeenten
worden verplicht om afspraken te maken over waar zij de
doorzettingsmacht beleggen binnen het onderwijs en de
jeugdhulp. Dit wetsvoorstel zal in 2020 ter consultatie worden
voorgelegd.
2020 Ministeries van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport en
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
Goed voorbeeld
• Er heeft een zeer uitgebreide verkenning en onderzoek plaatsgevonden naar manieren om
professionals in de aanpak van multiprobleemhuishoudens meer handelingsruimte en slagkracht
te bieden. Het doel van het Rijksprogramma Maatwerk Multiprobleemhuishoudens is om
professionals de ruimte te geven om vastgelopen multiproblematiek op te lossen. Het gaat dan
een complexe en urgente situaties waarbij de oplossing niet op het lokale niveau gevonden kan
worden. Dit kan bijvoorbeeld doordat wet en regelgeving een passende oplossing in de weg staat.
Door sociaal werkers een beter begaanbare weg binnen het systeem te bieden, kan escalatie worden
voorkomen en onevenredige effecten van de stapeling van maatregelen worden tegengegaan. Aan
dit project werken meerdere ministeries gezamenlijk met gemeenten aan het mogelijk maken
van interventies, waaronder een timeout bevoegdheid, landelijke afwijkingsbevoegdheid en een
overbruggingsprocedure.

Pagina 28

28 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Mensen met schulden
Het kabinet erkent dat het voor mensen met schulden lastig kan zijn om toegang te vinden tot de juiste
voorzieningen. Dit is wel nodig om hun recht op een behoorlijke levensstandaard te kunnen garanderen.
Er worden daarom verschillende maatregelen genomen om mensen met schulden te helpen om zelf hulp
te zoeken en waar nodig extra ondersteuning te bieden. Zo werkt het kabinet bij de uitvoering van het
Actieplan Brede Schuldenaanpak actief samen met zo’n 35 partijen die een rol spelen bij het voorkomen
of oplossen van schulden. Gemeenten moeten mensen met schulden helpen. Gemeenten worden hierin
ondersteund met programma’s zoals Schouders eronder en Vakkundig aan het werk.
In het kader van het Actieplan Brede Schuldenaanpak wordt onder andere gewerkt aan preventie, bijvoor-
beeld door betaalachterstanden vroeg te signaleren en op te lossen met gebruik van gegevensuitwisseling en
gedragswetenschappelijke inzichten.
Actie Termijn Actiehouder
De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening wordt
gewijzigd om gegevensuitwisseling te faciliteren, met als
doel vroegsignalering van schulden. De wijziging van de
wet moet het mogelijk maken dat gemeenten hulp kunnen
bieden voordat mensen zelf aan de bel trekken. Dit kan
problemen, zoals huisuitzetting, voorkomen. Onderkend
wordt dat bij de inzet van persoonsgegevens een spanning
met privacy kan bestaan en privacy rechten gewaarborgd
moeten worden.
Verwacht in 2020 Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgele-
genheid
Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) werkt momenteel met het zogenoemde kwadrantenmodel om
mensen met schulden op een effectieve en maatschappelijk verantwoorde wijze te benaderen.
Actie Termijn Actiehouder
In het verlengde daarvan doet het CJIB proeven met behulp
van data-analyse om meerdere vroege signalen van
schulden te herkennen, zoals Debt Alert. Onderkend wordt
dat bij de inzet van persoonsgegevens een spanning met
privacy kan bestaan en privacy rechten gewaarborgd
moeten worden.
2020 Ministerie van Justitie
en Veiligheid
In de schuldhulpverlening spelen vrijwilligersorganisaties een belangrijke rol. Gemeenten en (lokale)
vrijwilligersorganisaties werken op vele plekken al nauw samen.
Actie Termijn Actiehouder
Om de dienstverlening van vrijwilligersorganisaties een extra
impuls te geven, is aan de Alliantie van vrijwilligersorganisaties
een subsidie toegekend om tot een landelijk netwerk van
vrijwilligers projecten te komen. Hiermee wordt een basis
gelegd voor een duurzame samenwerking en voor de inzet van
kwalitatief goede vrijwilligers.
Verwacht in 2020 Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgele-
genheid

Pagina 29

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 29
De Wet vereenvoudiging beslagvrije voet regelt o.a. dat de berekening van de beslagvrije voet wordt
vereenvoudigd. De beslagvrije voet is het bedrag dat mensen minimaal moeten overhouden om van te leven
(‘noodzakelijke kosten van levensonderhoud’). Dit is dus het deel van het inkomen waarop deurwaarders geen
beslag mogen leggen. Het huidige stelsel om de hoogte van de beslagvrije voet te berekenen blijkt te
ingewikkeld en is afhankelijk van de informatieverstrekking door de schuldenaar. In het nieuwe systeem moet
de informatieverstrekking geautomatiseerd worden. Vooruitlopend op de inwerkingtreding wordt er een
aantal tussenmaatregelen genomen om mensen op korte termijn te kunnen helpen. Bijvoorbeeld het
voorkomen dat standaard de laagste beslagvrije voet wordt gebruikt bij meerdere beslagen.
Actie Termijn Actiehouder
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zet erop
in dat de Wet vereenvoudiging beslagvrije voet op 1 januari
2021 in werking zal treden.
2021 Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgele-
genheid
Goed voorbeeld
• Op maandag 27 mei 2019 is de campagne ‘Kom uit je schuld’ begonnen. Deze campagne draagt
bij aan het doorbreken van het taboe rond schulden en maakt het onderwerp bespreekbaar bij
mensen met schulden zelf en hun omgeving. Voor de campagne zijn zeven mensen met schulden
bereid gevonden om over hun schuldprobleem te praten. Erover praten bleek de eerste stap op weg
naar een oplossing. Ze kwamen in contact met de juiste instanties en waren in staat om – soms na
een langdurig gevecht – weer op eigen benen te staan. De campagne moet mensen inspireren
eerder te praten over financiële problemen om zo sneller hulp te zoeken. Op de website
www.komuitjeschuld.nl vertellen de ambassadeurs over hun ervaringen. Mensen met schulden
kunnen daar ook terecht voor informatie over hulp. Van elke gemeente staat het telefoonnummer
vermeld.
Regisseurs en mentoren
Het kabinet zet in op het versterken van regisseursfuncties, coördinatoren of mentoren die mensen kunnen
helpen om hun weg te vinden naar de juiste voorzieningen. Onder andere voor de aanpak van multipro
blematiek (hierboven beschreven), maar ook op andere vlakken worden deze vormen van begeleiding
ingezet om mensen vanuit een integrale aanpak te ondersteunen.
Op verschillende plekken in het land wordt gewerkt met een mentor voor jongeren, bijvoorbeeld in de vorm
van een JIM (Jouw Ingebrachte Mentor). Dit is een familielid, vriend of bekende van de jongere. De JIM is
vertrouwenspersoon, vertegenwoordiger richting ouder(s) en professionals en kan helpen om toegang te
krijgen tot de nodige voorzieningen. Bijna een kwart van de 42 jeugdregio’s heeft aangegeven met mentoren
aan de slag te gaan of dit te verkennen. Zij worden hierin ondersteund door het Ondersteuningsteam Zorg
voor de Jeugd.
Actie Termijn Actiehouder
Onder het programma Effectief werken in de jeugdsector loopt
een onderzoek naar de effecten op langere termijn van
informeel/natuurlijk mentorschap. Er wordt specifiek gekeken
naar de duurzame effecten van natuurlijk mentorschap en de
vraag wat een JIM hierin kan betekenen. In 2020 wordt dit
onderzoek opgeleverd.
2020 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Pagina 30

30 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Er wordt een regisseur/coördinator ingezet in de begeleiding van jongeren die ondersteuning nodig hebben in
het onderwijs. Dat kan een ketenregisseur zijn of gezinsregisseur vanuit de jeugdzorg. In een aantal regio’s is
de regisseur ook een maatregel uit het regionaal programma tegen voortijdig schoolverlaten, zoals bijvoor-
beeld de pluscoach in Haaglanden.
Actie Termijn Actiehouder
Vanaf studiejaar 2020 begint een nieuw vierjarig programma
om voortijdig schoolverlaten te voorkomen en te bestrijden en
kwetsbare jongeren te monitoren. De middelen kunnen
opnieuw ingezet worden voor een plusvoorziening waarbij
onderwijs en zorg gecombineerd worden.
2020-2024 Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
Een ander voorbeeld van een regisseursfunctie/mentor betreft de inzet van onderwijsconsulenten bij de
problematiek rond toelating of verwijdering van een leerling, of een aanbod voor een leerling die vier weken
of langer thuis zit zonder uitzicht op schoolplaatsing. Zowel leerlingen, ouders, leerplichtambtenaren, scholen,
instellingen en samenwerkingsverbanden kunnen voor advies over een casus gebruik maken van een
onderwijsconsulent.
Actie Termijn Actiehouder
Onderwijs(zorg)consulenten bieden onafhankelijk advies
over een passend aanbod voor een leerling met een extra
ondersteuningsbehoefte en worden hiervoor gesubsidieerd
door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport tot
en met 2022/2023.
Tot en met schooljaar
2022/2023
Ministeries van
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap en
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Veel mensen in kwetsbare situaties en hun naasten ondervinden problemen bij het regelen van passende zorg
en ondersteuning. Niet iedereen weet zijn weg te vinden langs verschillende loketten en regelingen. Cliënton-
dersteuners kunnen een belangrijke, gidsende rol spelen bij de toegang tot zorg en ondersteuning. Sinds 2015
bestaat een wettelijk recht op gratis cliëntondersteuning. In de zomer van 2018 stuurde het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport een aanpak naar de Tweede Kamer om een impuls te geven aan cliënton-
dersteuning. Het gaat hierbij om cliëntondersteuning in het Sociaal Domein en de Wet langdurige zorg.
Actie Termijn Actiehouder
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor cliëntondersteuning,
daarom wordt er gewerkt met koplopergemeenten. Inmiddels
zijn 28 gemeenten en twee regio’s van samenwerkende
gemeenten (Oosterschelde en Twente) intensief aan de slag
om goed lokaal beleid te maken voor de functie cliëntonder-
steuning en daarmee andere gemeenten te inspireren. Dit
koplopertraject wordt voortgezet en voor 2020 zullen er weer
12 tot 20 gemeenten worden aangewezen. Het doel is dat er
in 2021 een groot aantal gemeenten bezig is om cliëntonder-
steuning lokaal te verbeteren.
2020-2021 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Pagina 31

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 31
Binnen het programma ‘Volwaardig Leven’ richt het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zich,
samen met betrokken partijen, op concrete acties om de gehandicaptenzorg en de zorg voor mensen met een
complexe zorgvraag (vanuit de Wlz) toegankelijker te maken.
Actie Termijn Actiehouder
In 2020 organiseren zorgkantoren regionale ambulante teams
om hulpverleners te ondersteunen in de zorg voor mensen
met een complexe zorgvraag. Voor de aller moeilijkste
situaties worden in 2020 honderd extra plekken opgezet.
Daarnaast krijgt een groep van 450 mensen met een
beperking en naasten die grote problemen ervaren bij het
organiseren en regelen van zorg, twee jaar lang gespeciali-
seerde cliëntondersteuning.
2020-2022 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Uitgaan van het burgerperspectief:
Het kabinet onderschrijft het belang van het uitgaan van het burgerperspectief bij het maken en uitvoeren
van beleid en wetgeving. Dit kan de complexiteit van het systeem verminderen en voorzieningen
toegankelijker maken voor burgers.
Het WRRrapport uit 2017 ‘Weten is nog geen doen: Een realistisch perspectief op redzaamheid’
(zie: Relevante rapporten, p.13) stelt dat naast denkvermogen ‘doenvermogen’ net zo belangrijk is om aan
de hoge eisen van de participatiesamenleving te kunnen voldoen. In de reactie op dit rapport13 heeft het
kabinet laten weten dat het bij het maken en uitvoeren van beleid en regelgeving steeds wil uitgaan van
een realistisch burgerperspectief, dat het beter gaat aansluiten op het doenvermogen van degenen die
worden geraakt door overheidsbeleid en dat daarbij, meer dan voorheen, gebruik wordt gemaakt van
gedragswetenschappelijke inzichten. Verschillende ministeries nemen deel aan de Ministeriële Commissie
Uitvoering. In deze commissie wordt verder gesproken over een aanpak van de uitvoering. Ook daar is
aandacht voor het ‘doenvermogen’ van mensen, het contact tussen overheid en mensen en de ambitie om
knelpunten in dit contact op te lossen.
Veel mensen vinden het moeilijk om teksten van de overheid goed te begrijpen. Onduidelijke taal kan ervoor
zorgen dat mensen niet weten welke voorzieningen er beschikbaar zijn of hoe ze hier aanspraak op kunnen
maken. Daardoor kunnen ze diensten van de overheid niet goed gebruiken. De toegankelijkheid van
voorzieningen vraagt om toegankelijk taalgebruik.
Actie Termijn Actiehouder
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
is de Direct Duidelijk campagne begonnen om ervoor te
zorgen dat Nederlandse overheidsorganisaties duidelijke taal
gebruiken. De Direct Duidelijk Brigade moet overheidsinstan-
ties in het hele land helpen om in 2020 in ieder geval 1000
overheidsteksten begrijpelijker te maken.
2020 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
13 Kamerstukken II 2017/18, 34775 VI, nr. 88, zie: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2018Z00
849&did=2018D01790.

Pagina 32

32 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Er is een Integraal afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK) waarin verplichte kwaliteitseisen staan
voor beleidsmakers en wetgevingsjuristen. Daarbij wordt steeds aandacht besteed aan de gebruikersvriende-
lijkheid van het beleid/wetgeving. In het IAK wordt ook aandacht besteed aan mensenrechten en de noodzaak
om bij beleid en wetgeving aan te sluiten op de Grondwet en hoger recht.
Actie Termijn Actiehouder
Het ministerie van Justitie en Veiligheid vergroot kennis over
en gebruik van het IAK door het geven van trainingen,
workshops, het actualiseren van het IAK en de IAK-waaier
(zie ook: www.naarhetiak.nl).
2019 en verder Ministerie van Justitie
en Veiligheid in
samenwerking met
alle ministeries
(aandacht voor
mensenrechten valt
onder het Ministerie
van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijks-
relaties)
Goede voorbeelden
• Sinds 2016 worden er in Garage de Bedoeling ingewikkelde vraagstukken behandeld. Dit is een
initiatief van de Sociale Verzekeringsbank en past bij hun inzet om te werken vanuit de bedoeling
om zo hun maatschappelijke effect te vergroten. Verschillende afdelingen en organisaties komen in
de garage op een informele manier bij elkaar om aan één vraagstuk te werken vanuit verschillende
invalshoeken. Hierbij is aandacht voor nadelen die mensen ondervinden van de wet, beleidsregels of
procedures die de eigenlijke bedoeling hiervan in de weg staan. Doel is om overbodige bureaucratie
te schrappen en terug te gaan naar de bedoeling om de klant snel en goed te helpen.
• Veroordeelden worden door middel van een podcast over (belangrijke elementen van) hun leven in
staat gesteld om hun eigen verhaal te vertellen aan hulpverleners. Hierdoor baseren hulpverleners
het beeld van de veroordeelde niet op dossiers, maar op de ervaringen en de belevingen van de
persoon zelf. Daarbij wordt onderzocht welk effect het vertellen en luisteren naar het levensverhaal
van een gestrafte heeft op de kwaliteit van de relatie tussen een (jeugdige) gestrafte en de betrokken
professionals en ook op de eigen kracht van de gestraften. De eerste resultaten van het initiatief zijn
positief. De verbetering van de kwaliteit van de behandelrelatie lijkt bij te dragen aan reintegratie
van de gestrafte.

Pagina 33

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 33
4. Participatie en bescherming: opkomen voor je rechten
Opgave
De overheid werkt voortdurend aan de beschikbaarheid van basale levensvoorzieningen voor de inwoners
van Nederland. Dat is geen gunst. Mensen hebben er recht op. Die rechten staan zwart op wit. Daarmee
heeft de overheid zich ertoe verplicht dat die rechten ook kunnen worden uitgeoefend in de praktijk.
Daarvoor is een effectieve toegang nodig tot die voorzieningen.
Knelpunten in de toegang tot voorzieningen worden versterkt doordat mensen van wie de rechten
in het geding zijn vaak niet vertegenwoordigd zijn in besluitvormingsprocedures. Daardoor worden
voorzieningen en de daarbij behorende aanspreekpunten onvoldoende ingericht op een manier die goed
werkt voor de mensen voor wie ze zijn (zie ook: Inclusie: iedereen moet mee kunnen doen, p.1522). Betekenisvolle
participatie in besluitvormingstrajecten is daarom erg belangrijk.
Daarnaast weten mensen niet altijd waar ze terecht kunnen voor informatie, advies en hulp als zij
een (juridisch) probleem hebben. Mensen weten ook niet altijd waar ze kunnen klagen over bepaalde
voorzieningen of hun ervaringen kunnen delen. Als ze wel weten waar ze terecht kunnen, hebben mensen
niet altijd voldoende vertrouwen in de onafhankelijkheid van die procedures en zijn zij soms bang voor
negatieve persoonlijke gevolgen. Daar wil het kabinet een einde aan maken.
Visie
Het kabinet erkent het belang van participatie van verschillende relevante doelgroepen in besluitvormings
procedures en zet zich daarvoor in. Als burgers kunnen meedenken en meebeslissen over de vormgeving
van voorzieningen zullen deze voorzieningen ook eerder aan hun toegankelijkheidsbehoeften voldoen.
Het kabinet zet zich er ook voor in om de toegang tot het recht en klachtinstanties te garanderen en verder
te verbeteren. Daarom onderneemt dit kabinet diverse acties. Hieronder volgt een overzicht van een aantal
daarvan. Vele daarvan zijn al ingezet, andere starten op korte termijn.
Opkomen voor je rechten gebeurt niet alleen via de rechter. Het kabinet erkent dat toegang tot het recht
ook toegang tot informatie, advies en begeleiding betekent. Opkomen voor je rechten begint bij goede

Pagina 34

34 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
informatie over die rechten. Meer dan nu het geval is, zet het kabinet daarom in op laagdrempelige
voorzieningen in de wijk waar mensen terecht kunnen voor informatie, advies en hulp. Deze komen op
plekken die goed vindbaar en bereikbaar zijn zoals bibliotheken, wijkcentra of gemeenteloketten. Daarbij
wordt zo veel mogelijk aangesloten bij bestaande (lokale) initiatieven.
Ook als mensen zich niet juist behandeld voelen, moeten ze op laagdrempelige wijze terecht kunnen bij
publieke voorzieningen om een klacht in te dienen. Daarvoor is het belangrijk dat mensen weten waar ze
terecht kunnen, vertrouwen hebben in de procedures die volgen en procedurele rechtvaardigheid ervaren.
Het kabinet gelooft in het adagium: klachten zijn kansen voor het verbeteren van de dienstverlening.
Wanneer er een juridische component in het probleem is, moet de rechtzoekende (mede) juridische
ondersteuning krijgen. Daarnaast wordt een goede aansluiting gezocht op de lokale netwerken van
sociale en andere hulpverlening. Verschillende problemen hangen immers vaak samen: juridisch, sociaal,
financieel of medisch. Hechtere netwerken en betere verbindingen tussen onder andere het sociaal en
juridisch domein, waarin de verschillende hulpverleners elkaar snel weten te vinden, moeten ervoor zorgen
dat alle aspecten van de problemen van de rechtzoekende door de meest aangewezen hulpverlener worden
opgepakt. Dat moet leiden tot snellere en betere oplossingen voor mensen, waardoor problemen niet
escaleren. Zo kunnen problemen eerder opgelost worden en komen alleen die geschillen waar het echt
nodig is voor de rechter.
Actiepunten
Participatie in besluitvormingsprocedures
De betrokkenheid van verschillende doelgroepen in besluitvormingsprocedures kan sterk bijdragen aan
effectief beleid en zorgt ervoor dat rekening wordt gehouden met de toegankelijkheidsbehoeften van
de betrokken groepen. Het kabinet vindt het belangrijk dat mensen de mogelijkheid wordt geboden tot
inspraak en dat die inspraak serieus wordt genomen.
Het kabinet wil een specifiek burgerforum voor jongeren instellen: een jongerenparlement. Dat sluit aan bij
het advies van de staatscommissie-Remkes (zie: Relevante rapporten, p.13) op dit punt. Doel van het jongeren-
parlement is het vergroten van de betrokkenheid van jongeren voor en bij de Haagse politiek en om jongeren
meer stem te geven in de Nederlandse democratie.
Actie Termijn Actiehouder
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
is in nauwe samenwerking met het ministerie van Volksge-
zondheid, Welzijn en Sport en de Nationale Jeugdraad bezig
met de voorbereidingen voor het opzetten van een jongeren-
parlement in 2020.
2020 Ministeries van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
en Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Het kabinet wil helderheid scheppen over de randvoorwaarden voor participatietrajecten. Ook dit sluit aan bij
het advies van de staatscommissie-Remkes. Als er onduidelijkheid bij mensen bestaat over het proces en het
effect van participatieprocessen leidt dat mogelijk tot verminderde bereidheid om inbreng te leveren.
Hierdoor loopt de overheid ook informatie en creatieve ideeën voor het ontwikkelen van effectief beleid en
regelgeving mis.
Actie Termijn Actiehouder
Het kabinet gaat randvoorwaarden bij participatieprocessen
vastleggen, bijvoorbeeld in aanwijzingen van de minister-
president voor participatieprocessen en met begrijpelijke en
gerichte communicatie over deze processen, zowel digitaal als
op papier.
Nader te bepalen Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

Pagina 35

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 35
Het kabinet wil het bereik van het instrument ‘internetconsultatie’ voor nieuwe wetgeving vergroten.
Actie Termijn Actiehouder
Het kabinet wil de bekendheid met, en het bereik van,
internetconsultatie verbeteren door het inzetten van meer op
doelgroepen gerichte communicatie via online en offline
media. Ook zijn nieuwe mogelijkheden verkend om het bereik
van de site www.internetconsultatie.nl te vergroten via het
‘Startup in Residence’-programma via de challenge ‘Innovatie
in consultatie’.
2019 en verder Ministerie van Justitie
en Veiligheid
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft in 2019 voor het eerst een democratiefes-
tival georganiseerd. Doel van het festival was om te vieren dat we in een land leven waar iedereen zijn of haar
mening mag geven en we samen keuzes maken. Duizenden inwoners uit heel het land zijn met elkaar, politici,
maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven in gesprek over het Nederland van nu en straks.
Actie Termijn Actiehouder
Het democratiefestival wordt een jaarlijks terugkerend
evenement waar mensen in een informele sfeer met elkaar,
politici en maatschappelijke organisaties praten over
maatschappelijke kwesties die zij belangrijk vinden.
2020 en verder Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Het onderwijs speelt een belangrijke rol in het voorbereiden van leerlingen op deelname aan onze democrati-
sche samenleving én hen in staat te stellen daar een actieve bijdrage aan te kunnen leveren. Daarom wordt er
in het basis-, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs aandacht besteed aan burgerschap. Burgerschaps-
onderwijs leert leerlingen over de spelregels van de samenleving, hun eigen rechten en de rechten van een
ander te respecteren. Het is in alle sectoren een verplicht onderdeel van het curriculum.
Actie Termijn Actiehouder
De minister voor het funderend onderwijs heeft momenteel
een wetsvoorstel in voorbereiding waarmee de huidige
burgerschapsopdracht in het primair en voortgezet onderwijs
verstevigd wordt. Centraal in het voorstel staan de basiswaar-
den van de democratische rechtstaat, zoals verankerd in de
Grondwet en de universeel geldende fundamentele rechten en
vrijheden van de mens. Dit wetsvoorstel wordt eind 2019
ingediend en vanaf najaar 2020 ingevoerd en vertaald naar
het lesprogramma.
2020 en verder Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
Een betrouwbare administratie van de persoons- en adresgegevens van de ingezetenen draagt bij aan
participatie en is een randvoorwaarde om dienstverlening van de overheid efficiënter en effectiever te laten
verlopen.
Actie Termijn Actiehouder
De bevolkingsadministratie van Sint Eustatius wordt
opgeschoond. Een van de doelen is dat er daarmee een betere
kieslijst gemaakt kan worden zodat iedereen die kiesgerech-
tigd is ook daadwerkelijk kan deelnemen. Daarnaast levert de
bevolkingsadministratie ook gegevens aan andere overheids-
instanties die zij weer kunnen gebruiken voor de uitvoering
van hun taken.
2019 en verder Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
en Openbaar Lichaam
Sint Eustatius

Pagina 36

36 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Goed voorbeeld
• De plannen en besluiten van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat beïnvloeden vaak
rechtstreeks de leefomgeving van burgers. Het ministerie vindt het daarom belangrijk dat mensen,
bedrijven en organisaties kunnen meedenken en meepraten over de projecten van het ministerie.
Om dat mogelijk te maken heeft het ministerie een directie Participatie, die betekenisvolle
maatschappelijke betrokkenheid bij plannen en besluiten stimuleert. De medewerkers van
de directie worden speciaal getraind in de wijze waarop zij burgers schriftelijk, telefonisch en
in persoon te woord staan, waarbij gelet wordt op taalgebruik en omgangsvormen. Inspraak
is mogelijk in verschillende vormen, zowel schriftelijk, digitaal als mondeling. Bijvoorbeeld
gedurende de voorbereiding van de Structuurvisie Ondergrond (STRONG), door het inrichten van
een burgerpanel. Deelnemers gaven bijvoorbeeld aan:

“Goed dat een doorsnede van de bevolking wordt betrokken bij besluiten van de regering. Zowel voor- als tegenstanders.
Positief dat de structuurvisie een discussiestuk is. Deelname aan het burgerpanel was de moeite waard.”
Meldpunten en klachtenbehandeling
Iedereen heeft het recht om een klacht in te dienen, waarna de desbetreffende organisatie ook de
verantwoordelijkheid kent om zorg te dragen voor een behoorlijke behandeling. Daarnaast bestaan er
op meerdere gebieden meldpunten voor klachten over (overheids)optreden. In het algemeen kan over
een breed scala aan onderwerpen bij de Nationale ombudsman of gemeentelijke ombudsman een klacht
worden ingediend. De Nationale ombudsman adviseert overheden bovendien ook op het gebied van
klachtbehandeling. Meer specifiek kunnen individuele klachten over discriminatie worden ingediend bij
het College voor de Rechten van de Mens, en werken toezichthouders zoals de Autoriteit Persoonsgegevens,
vaak ook met meld of klachtpunten (zie: Toezichthouders, p.52).
Het onderwerp vastgelopen burgers, gesignaleerd door de Nationale Ombudsman14, zal door
het interdepartementaal klachtennetwerk (bestaande uit klachtbehandelaren en klachtcoördinatoren van de
ministeries en grote uitvoeringsorganisaties) opgepakt worden.
Actie Termijn Actiehouder
Vanuit het interdepartementaal klachtennetwerk zal een
projectgroep een aanpak ontwikkelen voor het behandelen
van casuïstiek van vastgelopen burgers die te maken hebben
met twee of meer overheidsinstanties en tevens een bredere
strategie voor het oppakken van signaleringen van de
Nationale ombudsman. Leidend hierbij is dat het Rijk burgers
een goede procedure moet bieden.
2020 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
14 Zie: https://www.nationaleombudsman.nl/nieuws/onderzoeken/2011025behoorlijkomgaanmetschadeclaims.

Pagina 37

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 37
Geschilbeslechting moet zo eenvoudig mogelijk zijn. Voor het sociaal domein heeft de minister van Binnen-
landse Zaken en Koninkrijksrelaties een handleiding voor gemeenten gepubliceerd. In de handleiding worden
gemeenten aangemoedigd om geschilbeslechting te versimpelen door de bezwaarprocedure tegen een
gemeente en de klachtprocedure tegen een dienstaanbieder te combineren. Door deze combinatie hoeven
mensen niet na te denken of hun punt een bezwaar is of een klacht en is er meer ruimte om verder te kijken
dan het juridische geschil. Mensen kunnen dan bij één meldpunt terecht en is er één procedure voor behande-
ling. Tevens worden er mogelijkheden verkend om geschillen binnen de Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo 2015) tussen burgers en gemeenten en/of tussen burgers en private aanbieders van maatschappelijke
ondersteuning in één procedure aan de orde te stellen.
Actie Termijn Actiehouder
Het ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport is, in
samenspraak met gemeenten en aanbieders, een wet aan het
voorbereiden om de integrale afhandeling van klachten en
geschillen binnen de Wmo 2015 te versimpelen.
2020 Ministerie van
Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s) zijn belangrijke steunpilaren bij de aanpak van discriminatie. Ze
moeten passen bij de lokale situatie en daar oog voor hebben. Eén regionale blauwdruk past niet bij de
complexiteit en diversiteit van 355 gemeenten. Van belang is wel dat alle ADV’s voldoen aan de minimumei-
sen van de Wet gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen (Wga): ADV’s moeten toegankelijk, onafhanke-
lijk en deskundig zijn.
Actie Termijn Actiehouder
Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
zet zich ervoor in dat alle ADV’s in Nederland voldoen aan de
minimumeisen uit de wet- en regelgeving. Hiervoor wordt de
samenwerking met gemeenten, de politie, het Openbaar
Ministerie en het College voor de Rechten van de Mens
versterkt. Daarnaast wordt onderlinge samenwerking tussen
gemeenten en ADV’s gestimuleerd en zal extra aandacht
worden besteed aan de vindbaarheid van ADV’s via de
gemeente.
2020 en verder Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
De wetgeving over gelijke behandeling is niet van toepassing op het Caribische deel van Nederland. Dat
betekent onder andere dat de inwoners van deze eilanden geen oordeel kunnen vragen aan het College voor
de Rechten van de Mens over discriminatieklachten.
Actie Termijn Actiehouder
Op basis van een verkenning naar de vraag wat ervoor nodig is
om de Algemene wet gelijke behandeling (gefaseerd) van
toepassing te verklaren voor Caribisch Nederland, zal het
Kabinet een standpunt innemen over de wenselijkheid van de
invoering van deze wetgeving op korte of langere termijn.
2020 Ministerie van
Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

Pagina 38

38 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Goede voorbeelden
• Het kabinet vindt het belangrijk dat burgers een goede relatie hebben met de politie. Onderdeel
daarvan is een eerlijke en waar mogelijk onafhankelijke klachtenprocedure waarin herstel van
vertrouwen voorop staat. De politie heeft sinds de omvorming naar de Nationale politie in 2013 de
klachtbehandeling verder geprofessionaliseerd en toegankelijker gemaakt. Deze professionalisering
bestaat uit maatregelen zoals: 1. structureel overleg van de klachtencoördinatoren; 2. verschillende
manieren om klachten in te dienen (digitaal via de website of via een app of aan het loket); en 3. een
uitleg op de website van de klachtbehandeling met een duidelijke infographic ‘Wat gebeurt er met
mijn klacht’.
• Het SOLVITNetwerk is onderdeel van de EU, opgericht in 2002. SOLVIT geeft gratis advies
als overheidsinstanties in een ander EUland EUrechten schenden. In Nederland is SOLVIT
ondergebracht bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Als SOLVIT een zaak
accepteert, wordt geprobeerd deze binnen 10 weken op te lossen. Concrete zaken waarmee
SOLVIT mensen en bedrijven helpt zijn: visa en verblijfsrechten, sociale zekerheid, waaronder
pensioenrechten en werkloosheidsuitkeringen, erkenning van beroepskwalificaties, erkenning
van rijbewijzen en kentekens, BTW en het vrij verkeer van goederen en diensten. Het ministerie
van EZK is al twee jaar bezig om de bekendheid van SOLVIT te vergroten, zowel binnen als buiten
de overheid. Buiten de overheid ligt de nadruk met name op bedrijven. Het aantal bedrijfszaken is
namelijk nog beperkt ten opzichte van het aantal zaken ingediend door burgers.
Toegang tot het recht
Het kabinet wil dat alle rechtzoekenden in Nederland met (juridische) vragen of problemen een route
vinden naar een passend, kwalitatief hoogwaardig en duurzaam antwoord op de (juridische) kwestie.
Waar dat nodig is moeten rechtzoekenden hierbij worden ondersteund.
Bij de herziening van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand zet het kabinet erop in dat er zowel digitaal
als fysiek toegankelijke en overzichtelijke voorzieningen voor zelfhulp, informatie en advies komen waar
iedereen, ongeacht het inkomen, gemakkelijk terecht kan.
Actie Termijn Actiehouder
De herziening van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbij-
stand moet uiterlijk eind 2024 klaar zijn.
Tot eind 2024 Ministerie van Justitie
en Veiligheid
Er wordt een online wegwijzer ontwikkeld, die rechtzoekenden
klantvriendelijke, betrouwbare en deskundige online
ondersteuning biedt bij het kiezen van de passendste hulp.
2020 en 2021 Ministerie van Justitie
en Veiligheid
Het kabinet wil dat de oplossingen voor (juridische) problemen duurzamer zijn. Er wordt ingezet op meer
informele procedures en betere communicatie, prikkels om onnodige procedures te voorkomen en een
kritischer blik op effecten van wet- en regelgeving.
Actie Termijn Actiehouder
Het kabinet gaat het aantal onnodige procedures in het
bestuursrecht, waaronder procedures waarbij sprake is van
gesubsidieerde rechtsbijstand, terugdringen.
Tot eind 2024 Ministerie van Justitie
en Veiligheid
Het ministerie van Justitie en Veiligheid werkt aan een
incassoprocedure bij de rechter die eenvoudiger en gebruiks-
vriendelijker is dan de huidige verstekprocedure. Een brief met
voorstellen gaat voor de kerstreces 2019 uit.
2019 en verder Ministerie van Justitie
en Veiligheid

Pagina 39

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 39
Goed voorbeeld
• In de wijkrechtbank in Eindhoven werken rechtbank, gemeente, Openbaar Ministerie en hulp en
zorginstellingen samen met de betrokkenen om achterliggende problemen aan te pakken.
Bekennende verdachten komen in aanmerking voor de wijkrechtbank, waarbij samen met alle
betrokkenen afspraken worden gemaakt over hoe de problematiek verminderd kan worden.

Pagina 40

40 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Deel II:
Mensenrechten-
infrastructuur
en beleid in
Nederland

Pagina 41

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 41
Dit deel geeft een overzicht van de bestaande infrastructuur en het lopende beleid op het gebied van
mensenrechten. Het geeft de nationale en internationale achtergrond van mensenrechten weer en biedt
inzicht in de rol van de overheid en allerlei onafhankelijke partijen en toezichthouders.
1. Juridisch kader
Mensenrechten zijn vastgelegd in de Nederlandse Grondwet (daarin grondrechten genoemd) en sinds de
Tweede Wereldoorlog ook in mensenrechtenverdragen.
Geschiedenis
• Fundamentele rechten zijn gebaseerd op het idee dat mensen bepaalde aangeboren rechten hebben.
• Een van de eerst geformuleerde fundamentele rechten betrof de vrijheid van godsdienst,
opgenomen in artikel XIII van de Unie van Utrecht (1579).
• Fundamentele rechtsnormen over individuele vrijheid en een menswaardig bestaan vinden
voornamelijk hun oorsprong in de 17e en 18e eeuw. Toen werden de contracttheorieën ontwikkeld
en ontstond het idee dat mensen bescherming verdienen tegen de overheid.
• Sindsdien zijn fundamentele rechten geleidelijk vastgelegd in verklaringen en wetten. Denk aan
de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring uit 1776, de Franse Déclaration des droits de
l’homme et du citoyen uit 1789 en de Staatsregeling van de Bataafse Republiek (1798).
• In Nederland zijn fundamentele rechten stapsgewijs opgenomen in de Grondwet van 1814, maar
kregen hun vooraanstaande positie in het eerste hoofdstuk tijdens de algehele grondwets-
herziening van 1983.
• Na de Tweede Wereldoorlog leeft sterk het besef dat de bescherming van fundamentele rechten niet
alleen aan individuele landen kan worden overgelaten. Daarom worden verdragen gesloten en wordt
internationaal toezicht op de hierin opgenomen rechten georganiseerd.
i. Nationaal juridisch kader
Nederland is een democratische rechtsstaat. Dat houdt in dat een paar belangrijke beginselen gelden die
inspraak garanderen in de politieke besluitvorming en helpen om machtsmisbruik door de overheid te
voorkomen. Als eerste geldt het legaliteitsbeginsel. Dit houdt in dat machtsuitoefening door de overheid
alleen mag plaatsvinden op grond van een vooraf bestaande wet en binnen de grenzen van het recht.
Die grenzen worden mede bepaald door de grondrechten (zie: Grondrechten, p.42) en mensenrechten
in verdragen (zie: Belangrijkste mensenrechtenverdragen waar Nederland partij bij is, p.44). Deze grondrechten
gelden als tweede beginsel van de democratische rechtsstaat. Als derde beginsel geldt een zekere mate
van scheiding van machten (of checks and balances); zo hebben we allerlei vormen van advies en controle.
De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechterlijke macht geldt als zelfstandig vierde beginsel.
Het vijfde beginsel is dat van de democratie. Die vindt haar basis in de Grondwet waarin het kiesrecht is
vastgelegd en bepalingen staan over wetgeving en bestuur. Deze beginselen zijn van belang om een systeem
te waarborgen waarbinnen mensenrechten kunnen worden gerealiseerd.

Pagina 42

42 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Grondrechten
De Nederlandse Grondwet opent met de bepaling:
“ Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst,
levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.”
Behalve het discriminatieverbod (art. 1) bevat het eerste hoofdstuk van de Grondwet verschillende
andere grondrechten, zoals: het kiesrecht (art. 4), vrijheid van godsdienst en levensovertuiging (art.
6), vrijheid van meningsuiting (art. 7), verenigingsvrijheid (art. 8), demonstratievrijheid (art. 9),
privacyrechten (art. 10), onaantastbaarheid van het lichaam (art. 11), huisrecht (art. 12), briefgeheim
(art. 13), eigendomsrecht (art. 14) en individuele vrijheid (art. 15). Meer sociaaleconomisch
georiënteerde grondrechten betreffen de bestaanszekerheid (art. 20), leefmilieu (art. 21),
volksgezondheid en woongelegenheid (beide in art. 22) en onderwijs (art. 23). Ook op andere plaatsen
in de Grondwet staan nog grondrechtelijke bepalingen, zoals het kiesrecht (art. 59) en het verbod op de
doodstraf (art. 114).
Grondwetswijzigingen
De Grondwet kan door middel van een verzwaarde procedure worden aangepast (art. 137–142
Grondwet) en blijft op deze manier actueel en relevant. Er lopen momenteel vier procedures voor
grondwetswijzigingen die relevant zijn voor grondrechten:
1. Het voorstel om een algemene bepaling op te nemen voor het eerste hoofdstuk van de Grondwet,
die luidt: De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat.15
2. Het voorstel om het recht op een eerlijk proces binnen een redelijke termijn voor een
onafhankelijke en onpartijdige rechter te verankeren in art. 17 Grondwet.16
3. Het voorstel tot modernisering van art. 13 Grondwet, door de onschendbaarheid van het brief,
telefoon en telegraafgeheim te vervangen door het recht op eerbiediging van het brief- en
telecommunicatiegeheim.17
4. Het initiatiefvoorstel om de non-discriminatiegronden in art. 1 Grondwet uit te breiden met
handicap en seksuele gerichtheid.18
De grondrechten en internationaal erkende mensenrechten zijn verder uitgewerkt in Nederlandse
wetgeving, zoals de Algemene wet gelijke behandeling (Awgb) die het discriminatieverbod (art. 1
Grondwet) verder uitwerkt. Wetten zijn aan veranderingen onderhevig, net als de interpretatie van rechten.
Zo is in maart 2019 een wetswijziging voor de verduidelijking van de rechtspositie van transgender en
intersekse personen aangenomen (in het kader van het verbod om ongeoorloofd onderscheid te maken
op grond van geslacht).19 In 2019 bestaat de Awgb 25 jaar. Daarbij is stilgestaan tijdens een evenement op
17 oktober 2019 waar de totstandkoming van de Awgb werd gevierd en de verdere ontwikkeling van de wet
werd besproken.
Naast de Awgb zijn er nog een heleboel andere relevante wetten die invulling geven aan mensenrechten. De
Kieswet geeft bijvoorbeeld vorm aan het – in een democratie onmisbare – kiesrecht (art. 4 Grondwet). In
januari 2019 is een wijziging in werking getreden om de toegankelijkheid van stemlokalen te waarborgen
voor kiezers met een lichamelijke beperking.20
15 Stb. 2018, 86: De tweede lezing moet plaatsvinden na de volgende verkiezingen. Zie: https://www.eerstekamer.nl/
wetsvoorstel/34516_opnemen_van_een_algemene.
16 Stb. 2018, 88: De tweede lezing moet plaatsvinden na de volgende verkiezingen. Zie: https://www.eerstekamer.nl/
wetsvoorstel/34517_opnemen_van_een_bepaling.
17 Stb. 2017, 334: De tweede lezing moet plaatsvinden na de volgende verkiezingen. Zie: https://www.eerstekamer.nl/
wetsvoorstel/33989_verandering_in_de_grondwet.
18 Kamerstukken 32 441.
19 Stb. 2019, 302: Wet verduidelijking rechtspositie transgender personen en intersekse personen. Zie: https://www.eerstekamer.
nl/wetsvoorstel/34650_initiatiefvoorstel_bergkamp.
20 Stb. 2016, 215.

Pagina 43

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 43
De Wet openbare manifestaties (Wom) richt zich op demonstratievrijheid. Demonstratievrijheid
maakt het ook weer mogelijk om voor andere rechten op te komen. In 2015 is de Wom geëvalueerd en de
aandachtspunten zijn lokaal opgepakt.21 De gemeente Amsterdam heeft in 2018 bijvoorbeeld het Handboek
‘Demonstreren ‘Bijkans Heilig’’ uitgebracht (in samenwerking met o.a. de Nationale Politie en het
Openbaar Ministerie).22 Deze praktijkhandleiding kan gemeenten en uitvoeringsorganisaties helpen om de
demonstratievrijheid van mensen te waarborgen.
Tenslotte is in mei 2018 de Uitvoeringswet algemene verordening gegevensbescherming in werking
getreden ter vervanging van de Wet bescherming persoonsgegevens. Deze wet geeft uitvoering aan de
Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) van de Europese Unie en geeft uitwerking aan het recht
op privacy (art. 10 Grondwet).23 De AVG heeft de rechten van mensen op het gebied van privacy versterkt
door bijvoorbeeld het recht om vergeten te worden (door verwerkers van persoonsgegevens te verzoeken om
onjuiste of privacygevoelige informatie te verwijderen) vast te leggen en strengere regels in te voeren voor
organisaties die persoonsgegevens verwerken.
ii. Internationaal Juridisch Kader
Na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog is op 10 december 1948 de Universele Verklaring van
de Rechten van de Mens (UVRM) aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties
(VN), waarin alle lidstaten vertegenwoordigd zijn. In deze Verklaring werd voor het eerst in internationale
context bevestigd dat mensenrechten altijd, overal en voor iedereen gelden. Deze verklaring zelf is niet
juridisch bindend, maar het is wel de belangrijkste internationale standaard van mensenrechten. Veel – wel
bindende – mensenrechtenverdragen zijn op het UVRM gebaseerd.
Eleanor Roosevelt was voorzitter van de commissie die de Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens heeft opgesteld. Bij het tiende jubileum van de verklaring overwoog zij:

“Waar beginnen de universele mensenrechten? Op kleine plaatsen, dicht bij huis – zo dichtbij en zo klein dat ze op geen
enkele kaart van de wereld gezien kunnen worden. Maar die plekken zijn de wereld van individuele mensen; de buurt
waarin hij woont; de school die hij bezoekt; de fabriek, boerderij of kantoren waar hij werkt. Als deze rechten daar geen
betekenis hebben, hebben ze weinig betekenis ergens anders.”
Nederland is partij bij verschillende mensenrechtenverdragen (voor een volledig overzicht, zie: Bijlagen,
Annex II). Daarmee geeft de regering uitvoering aan de grondwettelijke opdracht om de ontwikkeling van
de internationale rechtsorde te bevorderen (art. 90 Grondwet). De verplichtingen die uit deze verdragen
voortvloeien werken door in de Nederlandse rechtsorde (art. 93 en 94 Grondwet). Als mensenrechten
bepalingen rechten toekennen en plichten opleggen, dan is een beroep daarop mogelijk mits de bepaling
onvoorwaardelijk en voldoende nauwkeurig is vastgelegd. Zo bieden de mensenrechtenbepalingen uit
verdragen vaak direct bescherming aan mensen in Nederland.
De belangrijkste mensenrechtenverdragen waar Nederland partij bij is, zijn gesloten in het kader van de
Verenigde Naties (VN) en de Raad van Europa (RvE) (zie: Belangrijkste mensenrechtenverdragen waar Nederland
partij bij is, p.44). De VN is een universele organisatie waarin alle landen van de wereld samenwerken
voor internationale vrede en veiligheid. De RvE is een regionale organisatie voor mensenrechten, de
rechtsstaat en democratie in Europa. Met 47 Europese lidstaten is de RvE een grotere organisatie dan de
Europese Unie (met 28 lidstaten).
21 Kamerstukken II 2015/2016, 34 324, nr. 1.
22 Zie: https://www.amsterdam.nl/wonenleefomgeving/veiligheid/demonstratierecht/.
23 Stb. 2018, 144.

Pagina 44

44 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
Belangrijkste mensenrechtenverdragen waar Nederland partij bij is
Verenigde Naties (VN)
Verdrag Voor Nederland in
werking sinds24
Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten
1966 (IVBPR)
11 maart 1979
Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele
Rechten 1966 (IVESCR)
11 maart 1979
Internationaal Verdrag inzake de Uitbanning van alle vormen van
Rassendiscriminatie 1966 (ICERD)
9 januari 1972
Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie
van vrouwen 1979 (CEDAW)
22 augustus 1991
Verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke of
onterende behandeling of bestraffing 1984 (CAT)
20 januari 1989
Verdrag inzake de Rechten van het Kind 1989 (VN-Kinderrechten-
verdrag)
8 maart 1995
Internationaal Verdrag inzake de bescherming van personen
tegen gedwongen verdwijning 2006 (ICPED)
22 april 2011
Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap 2006
(VN-Verdrag Handicap)
14 juli 2016
Raad van Europa (RvE)
Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens
en de fundamentele vrijheden (EVRM) (1950)
31 augustus 1954
Europees Sociaal Handvest (ESH) (1961) 22 mei 1980
Europees Verdrag ter voorkoming van foltering en onmenselijk of
vernederende behandeling (1987)
1 februari 1989
Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden
(1995)
1 juni 2005
Verdrag inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen
vrouwen en huiselijk geweld (2011)
1 maart 2016
De mensenrechtenverdragen waar Nederland partij bij is, gaan over verschillende
onderwerpen en soorten vrijheden en overheidsverplichtingen, zoals het IVBPR,
IVESCR en het ESH (zie: Categorieën rechten en verplichtingen, p.49). Daarnaast richten
sommige verdragen zich op de mensenrechten van een specifieke doelgroep, zoals het
VNKinderrechtenverdrag. Andere verdragen richten zich op belangrijke verbodsbe
palingen, zoals de verdragen tegen genocide en foltering. Op basis van een facultatief
protocol bij het VNverdrag tegen foltering is Nederland verplicht om toezicht te houden
op plaatsen waar mensen (deels) hun vrijheid zijn ontnomen om ervoor te zorgen dat ze
niet vernederend of mensonterend worden behandeld (dit wordt het ‘National Preventive
Mechanism’ genoemd, ofwel NPM).25 Het verdrag waar Nederland zich het meest recentelijk
24 Dit wijkt soms af van de inwerkingtredingsdatum van verdragen in Caribisch Nederland. Zie daarvoor: AIV advies no. 107,
‘Fundamentele rechten in het koninkrijk: eenheid in bescherming’, juni 2018, https://www.adviesraadinternationalevraagstuk
ken.nl/documenten/publicaties/2018/06/08/fundamentelerechteninhetkoninkrijk.
25 Zie: https://www.inspectiejenv.nl/toezichtgebieden/sanctietoepassing/nationaalpreventiemechanismenpm.

Pagina 45

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 45
bij heeft aangesloten, is het VNVerdrag Handicap. Dit verdrag is in 2016 van kracht
geworden in Nederland. Met het programma ‘Onbeperkt meedoen’ geeft de Nederlandse
regering uitvoering aan dit verdrag.26

Sustainable Development Goals
De brede blik van mensenrechtenverdragen blijkt ook uit de agenda voor de Sustainable
Development Goals (SDGs) die in 2015 door de lidstaten van de VN zijn vastgesteld. De
agenda bestaat uit 17 duurzame ontwikkelingsdoelstellingen en hebben een sterke relatie
met mensenrechten. Ook Nederland heeft zich politiek verbonden aan deze universele
VNdoelen voor duurzame ontwikkeling tot 2030.
Sustainable
Development Goals Gerelateerde mensenrechten
SDG (1):
Geen armoede
• Recht op adequate levensstandaard (art. 20 Gw; art. 25 UVRM; art.
11 IVESCR; art. 26 CRC)
• Recht op sociale zekerheid (art. 20 lid 2 Gw) art. 22 UVRM; art. 9
IVESCR; art. 26 CRC)
SDG (3):
Goede gezondheid en
welzijn
• Recht op leven (art. 3 UVRM; art. 6 IVBPR)
• Recht op gezondheid (art. 22 lid 1 Gw; art. 25 UVRM; art. 12
IVESCR)
SDG (5):
Gendergelijkheid
• Gelijkheidsbeginsel en verbod op discriminatie (art. 1 Gw)
• Recht op non-discriminatie (art. 2 UVRM; art. 2(2) IVESCR; art. 2(10
en 26 IVBPR; art. 2 CEDAW) en bestrijding van alle vormen van
discriminatie tegen vrouwen en meisjes (art. 1-5 CEDAW; art. 2
CRC)
• Speciale bescherming van moeders en kinderen (art. 10 IVESCR)
• Bestrijding van geweld tegen vrouwen en meisjes (art. 1-6 CEDAW;
art. 24(3) en 35 CRC)
SDG (8):
Waardig werk en
economische groei
• Recht op werk en eerlijke en rechtvaardige arbeidsvoorwaarden
(art. 19 Gw; art. 23 UVRM; art. 6, 7 en 10 IVESCR; art. 27 CRPD)
• Verbod op slavernij, gedwongen arbeid en mensenhandel (art. 19
lid 3 Gw; art. 4 UVRM; art. 8 IVBPR; art. 6 CEDAW; art. 34 – 36 CRC)
• Gelijke arbeidsrechten voor vrouwen (art. 11 CEDAW)
• Verbod op kinderarbeid (art. 32 CRC)
SDG (11):
Duurzame steden en
gemeenschappen
• Recht op behoorlijke huisvesting (art. 22 Gw; art. 25 UVRM; art. 11
IVESCR
• Bescherming van cultureel en natuurlijk erfgoed (art. 15 IVESCR)
• Recht op een gezond leefmilieu (art. 21 Gw, art. 25 UVRM; art.
111-12 IVESCR)
• Toegang tot veilige en inclusieve openbare ruimtes (art. 30 CRPD)
SDG (16):
Vrede, justitie en sterke
publieke diensten
• Recht op leven, vrijheid en veiligheid (art. 15 Gw; art. 3 UVRM; art. 6
en 9 IVBPR; art. 1 ICPED)
• Bescherming van kinderen tegen geweld, misbruik en uitbuiting
(art. 19 en art. 34 – 37 CRC)
• Recht op een eerlijk proces en toegang tot de rechter (art. 15 en 17
Gw; art. 8 en 10 UVRM; art. 2(3). 14 en 15 IVBPR; art. 2(c) CEDAW)
• Recht op toegang tot informatie (art. 19 UVRM; art. 19(1) IVBPR)
26 Kamerstukken II, 2017/18, 24170, nr. 177.

Pagina 46

46 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
De Nederlandse regering implementeert de doelstellingen van de SDG’s in met een eigen plan van
aanpak: ‘Nederland ontwikkelt duurzaam’.27 De SDG’s zijn niet juridisch bindend, maar zij ondersteunen
de realisering en bevordering van mensenrechten in de praktijk door concrete beleidsdoelstellingen.
Rijksambtenaren worden aangespoord om de effecten van nieuw beleid en nieuwe wet en regelgeving
op de SDG’s inzichtelijk te maken. Daarvoor is informatie over de SDG’s opgenomen in het Integraal
afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK).
Mensenrechten en het bedrijfsleven
Naast de overheid spelen bedrijven een belangrijke rol bij het realiseren van mensenrechten. De VN
heeft daarom normen opgesteld die van toepassing zijn op alle bedrijven en landen in de wereld.
Deze ‘UN Guiding Principles on Business and Human Rights’, ook wel het Ruggiekader genoemd, zijn
onderverdeeld in drie pijlers.
1. Overheden hebben de plicht om mensen te beschermen tegen bedrijfsgerelateerde
mensenrechtenschendingen.
2. Bedrijven hebben de maatschappelijke verantwoordelijkheid om mensenrechten te respecteren.
3. Ten slotte hebben slachtoffers van bedrijfsgerelateerde mensenrechtenschendingen recht op
toegang tot een effectief rechtsmiddel.
Op basis van deze principes hebben de ministers van Buitenlandse Zaken en voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking in 2014 een ‘Nationaal Actieplan Bedrijfsleven en Mensenrechten’
uitgebracht.28 In het najaar van 2019 is het kabinet begonnen met een herziening van dit Actieplan.29
Mensenrechten nemen ook een belangrijke plek in binnen de Europese Unie (EU). Art. 2 van het Verdrag
betreffende de EU (VEU) benoemt de eerbiediging van mensenrechten als kernwaarde waarop de EU
berust. Art. 6 lid 3 VEU bepaalt dat de rechten zoals neergelegd in het EVRM en zoals die voortvloeien uit
de constitutionele tradities van lidstaten deel uitmaken van het Unierecht. De EUverdragen bevatten
bovendien een heleboel bepalingen die specifieke grondrechten nader vormgeven. Zo ziet art. 157 van het
Verdrag betreffende de werking van de EU (VWEU) toe op de gelijke beloning voor mannen en vrouwen. Ten
slotte wordt er met secundaire EUwetgeving, zoals richtlijnen en verordeningen die gebaseerd worden op
de EUverdragen, invulling gegeven aan specifieke mensenrechten. Voorbeelden daarvan zijn de antidiscri
minatierichtlijnen en de AVG. De AVG is een belangrijke vernieuwing op het gebied van de bescherming van
privacyrechten.
Het EU-Handvest van de Grondrechten is het modernste en uitgebreidste algemene grondrechten
document. In 2019 is het 10 jaar geleden dat het Handvest dezelfde bindende status heeft gekregen als de
EUverdragen (via art. 6, lid 1 VEU). Hierdoor zijn de instellingen van de EU gebonden het Handvest na te
leven. Daarnaast is het Handvest ook bindend voor de EUlidstaten in de uitvoering van het Unierecht (art.
51 Handvest). Het EUGrondrechtenagentschap heeft een handboek uitgebracht voor de toepassing van het
Handvest door lidstaten in 2018.30
27 Kamerstukken II 2016/17, 26485, nr. 232.
28 Kamerstukken II, 2013/14, 26485, nr. 174.
29 Kamerstukken II, 2018/2019, 32735, nr. 267.
30 European Union Agency for Fundamental Rights, Applying the Charter of Fundamental Rights of the European Union in law
and policymaking at national level – Guidance, oktober 2018, zie: https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/
fra2018charterguidance_en.pdf.

Pagina 47

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 47
Gelaagde rechtsorde
Vaak is een recht zowel vastgelegd in de Nederlandse Grondwet als één of meer internationale
verdragen. Voor een belangrijk deel overlappen deze nationale en internationale rechten qua inhoud,
maar er bestaan ook verschillen. Zo zal er soms verschil zijn in de beschermingsreikwijdte of in de
beperkingsvoorwaarden. Er zijn regels om dat verschil zo veel mogelijk in het belang van de burger uit
te leggen. Zo wordt doorgaans de meeste waarde gehecht aan de bepaling die het meeste bescherming
biedt (zie bijvoorbeeld art. 53 EVRM en art. 53 EU Handvest).
Beperkingsvoorwaarden
De meeste grondrechten en mensenrechten zijn niet absoluut en kunnen worden beperkt, maar dan
moet wel aan bepaalde voorwaarden worden voldaan. De voorwaarden kunnen verschillen, maar
in het algemeen kunnen de volgende regels worden aangehouden (op basis van de beperkings
systematiek van het EVRM):
1. Voorzien bij wet: is er voor de beperking een formeel wettelijke grondslag die specifiek en
toegankelijk is (i.v.m. de voorzienbaarheid)?
2. Voor een legitiem doel: dient de beperking een belang of doel dat is genoemd in de Grondwet of
een verdrag (bijvoorbeeld openbare orde/veiligheid, gezondheid of de bescherming van de rechten
van anderen)?
3. Noodzakelijk in een democratische samenleving: is er sprake van een dringende maatschappelijke
behoefte en is de beperking proportioneel (redelijke verhouding tot het gediende doel) en subsidiair
(er zijn geen lichtere maatregelen die het doel zouden bereiken)?
Botsing van rechten
In de horizontale verhouding tussen individuen kunnen rechten met elkaar botsen. Dat houdt in dat de
belangen die door deze rechten worden beschermd tegenover elkaar staan.31 Het is een onvermijdelijk en
veelvoorkomend verschijnsel. Voorbeelden zijn beledigende uitspraken over een bepaalde godsdienst
(vrijheid van meningsuiting versus vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing) of een homoseksuele
onderwijzer die van een bijzondere school wordt geweerd (discriminatieverbod versus de vrijheid van
onderwijs). Er is geen sprake van een algemene voorrang van het ene boven het andere recht. Wetgeving
biedt soms wel handvatten (bijvoorbeeld met de strafrechtelijke regels inzake belediging en de Awgb). Veel
botsingen van grondrechten zijn niet geregeld in wetgeving. In dat geval zal de rechter door middel van een
juridische analyse in het concrete geval een balans moeten vinden.
Het recht is voortdurend in ontwikkeling. Dat geldt soms ook voor grondrechten. Daarbij geldt dat zij een hoge
beschermde status en daarmee beschermende werking hebben en niet zomaar even te wijzigen zijn. Gelukkig niet.
Soms echter wordt de Grondwet aangepast, worden nieuwe mensenrechtenverdragen of protocollen gesloten en
worden andere mensenrechtelijke regels aangepast of tot stand gebracht, zoals de AVG. Dat moet soms ook wel,
gelet op de veranderende ontwikkelingen in de samenleving. Denk daarbij aan ontwikkelingen in de technologie,
zoals ‘big data’ en kunstmatige intelligentie, of maatschappelijke opvattingen over de bescherming van het milieu.
Het kabinet vindt het belangrijk dat mensenrechten optimaal kunnen worden gerealiseerd.
Omgaan met botsende rechten
Op 16 oktober 2019 heeft de Raad van Ministers van de Raad van Europa ingestemd met het uitbrengen
van een handleiding over het verzoenen van de vrijheid van meningsuiting met andere rechten en
vrijheden, in voornamelijk multiculturele samenlevingen.32 Het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties heeft bijgedragen aan de totstandkoming daarvan.
31 Kamerstukken II, 2003/04, 29 614, nr. 2 (Nota grondrechten in een pluriforme samenleving), zie: https://zoek.officielebekend
makingen.nl/kst296142.html.
32 Zie: https://www.coe.int/en/web/humanrightsintergovernmentalcooperation/humanrightsdevelopmentcddh/freedomexpression

Pagina 48

48 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
iii. Verhoudingen binnen het Koninkrijk
Sinds 2010 zijn de eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba onderdeel van Nederland als bijzondere
gemeenten. De Grondwet is er van toepassing en er vindt geleidelijke invoering plaats van wetgeving
die in het Europese deel van Nederland van kracht is. Het Nationaal Actieplan Mensenrechten heeft ook
betrekking op het Caribische deel van Nederland.
De meeste mensenrechtenverdragen gelden zowel in het Europese als het Caribische deel van Nederland.33
Bij sommige verdragen is dit echter niet het geval en is alleen binding voor Europees Nederland aangegaan.
In 2019 heeft het kabinet toegezegd dat mensenrechtenverdragen die in de toekomst door het Koninkrijk
worden aangegaan zowel in het Europese als Caribische deel van Nederland horen te gelden.34 Vanwege
bijzondere omstandigheden waardoor Caribisch Nederland zich wezenlijk onderscheidt van het Europees
Nederland, bijvoorbeeld door de geografische afstand en economische en sociale omstandigheden (art.
132a lid 4 van de Grondwet), wordt wel ruimte gelaten voor verschillen tussen beide delen van Nederland in
de implementatie van mensenrechtenverdragen.
Aruba, Curaçao en Sint-Maarten, zijn onafhankelijke landen binnen het koninkrijk. Deze landen
hebben een eigen verantwoordelijkheid voor mensenrechten. Zij vallen daarom buiten het bestek van het
Nationaal Actieplan Mensenrechten. Er wordt momenteel wel gewerkt aan betere samenwerking tussen
de landen van het koninkrijk op het vlak van uitvoeringsmaatregelen en implementatieplannen voor
mensenrechtenverdragen.35
2. Rol van de overheid
De overheid is de eerstverantwoordelijke voor de realisering van mensenrechten; zowel de wetgever, het
bestuur en de rechterlijke macht. De wetgever (bestaand uit regering en parlement, art. 81 Grondwet)
moet ervoor zorgen dat wetten en regels in overeenstemming zijn met mensenrechten en waar nodig
nieuwe wetten of regels ontwikkelen. Als bestuur moet de overheid zich houden aan mensenrechten,
zowel door zich van bepaalde gedragingen te onthouden (zoals censuur of het ongeoorloofd inzetten van
geweld) als door actief optreden om bepaalde aspecten van rechten te realiseren (zoals het organiseren
van verkiezingen of regelen dat mensen toegang hebben tot gezondheidszorg en onderwijs). De overheid
moet er ook voor zorgen dat er toezicht bestaat op de naleving van mensenrechten. Toegang tot een
onafhankelijke en onpartijdige rechter is een belangrijk sluitstuk van de mensenrechtenbescherming. De
rechter mag wetten niet toetsen aan de Grondwet (art. 120 Grondwet), maar mag wel lagere regelingen en
het handelen van de overheid toetsen aan de Grondwet. Bovendien toets de rechter zowel wetten, lagere
regelingen als overheidshandelen aan mensenrechten in verdragen (voor andere vormen van toezicht zie:
Toezichthouders, p.5253).
Mensenrechten en de bijbehorende verplichtingen kunnen in verschillende categorieën worden
onderverdeeld (zie: Categorieën rechten en verplichtingen, p.49). Deze kunnen helpen bij het begrijpen en
implementeren van de rechten. De categorieën zijn echter niet in beton gegoten en doen niet af aan de
intrinsieke samenhang van alle mensenrechten en verplichtingen. De overheid heeft zowel negatieve
als positieve verplichtingen. Negatieve verplichtingen betekenen dat de overheid zich ergens van moet
onthouden. Positieve verplichtingen zetten de overheid aan tot actie. In de praktijk zijn beide soorten
verplichtingen nodig om elk mensenrecht te realiseren, zowel de klassieke als de sociaaleconomische
33 AIV, Fundamentele rechten in het Koninkrijk: eenheid in bescherming, advies no. 107, juni 2018, p. 11 en 17, zie: https://www.
adviesraadinternationalevraagstukken.nl/documenten/publicaties/2018/06/08/fundamentelerechteninhetkoninkrijk; In het
kader van de EUverdragen gelden de Caribische landen en het Caribische deel van Nederland als ‘landen en gebieden overzee’
(art. 52 VEU en 355 VWEU), waarvoor alleen het vierde deel van het VWEU geldt. Inwoners van Caribisch Nederland hebben de
status van Europees burger en hebben stemrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement.
34 Kamerstukken II, 2018/2019, 33 826, nr. 29, p. 45, zie: https://cms.webbeat.net/contentsuite/upload/aia/file/kamerbriefinza
kereactieopaivadviesfundamentelerechteninhetkoninkrijk.pdf.
35 Ibid. p. 6 en 7.

Pagina 49

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 49
rechten. Zo moet de overheid verkiezingen organiseren om het kiesrecht te realiseren, maar tegelijkertijd
de burger niet beïnvloeden in zijn stemgedrag.
Categorieën rechten en verplichtingen
Rechten
• Klassieke rechten: bieden bescherming tegen de overheid en omschrijven met name waar
de overheid zich van moet onthouden. Voorbeelden zijn het recht op leven, vrijheid van
meningsuiting, vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, demonstratievrijheid en het recht op
privéleven. Deze rechten zijn te vinden in zowel de Grondwet als verdragen.
• Sociaaleconomische rechten: creëren de randvoorwaarden voor een leven in vrijheid en
waardigheid en omschrijven met name bepaalde minimumvoorzieningen die de overheid moet
treffen. Voorbeelden zijn het recht op werk, recht op gezondheid, recht op onderwijs, recht op
behoorlijke huisvesting en recht op sociale zekerheid. Deze rechten zijn te vinden in zowel de
Grondwet als verdragen.
• Solidariteitsrechten: beschrijven belangrijke verworvenheden die alleen door staten gezamenlijk
beschermd en gerealiseerd kunnen worden. Deze collectieve rechten zijn niet vastgelegd in een
verdrag en worden niet door alle landen erkend als juridisch bindend. Voorbeelden zijn het recht op
vrede, ontwikkeling en een schoon milieu.
Belangrijke kanttekening hierbij is dat met name het onderscheid tussen klassieke grondrechten en
sociale grondrechten sterk moet worden gerelativeerd.36 Alle grondrechten brengen immers plichten
met zich mee voor de overheid om iets te doen, niets te doen, of een combinatie ervan. Het kiesrecht
vergt bijvoorbeeld onthouding van de overheid over het stemgedrag, maar een inspanning om
verkiezingen mogelijk te maken. Demonstratierecht vergt onthouding van de overheid (demonstreren
staat vrij), maar ook inspanningen om dat demonstreren mogelijk te maken, bijvoorbeeld door zo
nodig voldoende politie op de been te brengen om een demonstratie niet in de soep te laten lopen
door tegendemonstranten. Zo kennen vrijwel alle grondrechten componenten van onthouding en
inspanning. Beide hebben elkaar nodig.
Verplichtingen
• Respecteren: betekent dat de overheid zich met bepaalde zaken niet moet bemoeien.
• Beschermen: betekent dat de overheid burgers actief moet beschermen tegen schendingen van hun
rechten.
• Bevorderen: betekent dat de overheid stappen moet nemen voor de realisering van rechten.
De overheid opereert op verschillende niveaus – centraal en decentraal, nationaal en internationaal – en
heeft op alle niveaus te maken met mensenrechten. De rijksoverheid werkt op landelijk niveau en bestaat
uit verschillende ministeries (art. 44 Grondwet). Deze ministeries hebben verschillende verantwoorde
lijkheden als het aankomt op mensenrechten (zie: Interministeriële verdeling van verantwoordelijkheden, p.50). Het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is bijvoorbeeld coördinerend verantwoordelijk
voor het binnenlandse mensenrechtenbeleid en het ministerie van Buitenlandse Zaken is verantwoordelijk
voor het buitenlandse mensenrechtenbeleid. Verder zijn verschillende onderwerpen en verdragen belegd
bij de verschillende vakdepartementen.
Omdat de ministeries verschillende verantwoordelijkheden hebben, vindt regelmatig coördinatie plaats
via bijeenkomsten, online samenwerkingsruimtes of per email. De ministeries van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties en van Buitenlandse Zaken houden met regelmaat een interdepartementaal overleg
mensenrechten, waar de ministeries elkaar bijpraten over recente en toekomstige ontwikkelingen op basis
van een redelijk vaste agenda (rapportageprocedures, bezoeken, actieplannen). Daarnaast vinden vele
36 Verklaring en Actieprogramma van Wenen, aangenomen tijdens VNWereldconferentie over de mensenrechten in Wenen 1993,
Deel I, artikel 5, zie: https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/vienna.aspx.

Pagina 50

50 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
interdepartementale overleggen plaats over specifieke grondrechtelijke thema’s, bijvoorbeeld op het gebied
van antidiscriminatie, kinderrechten, de SDGs, mensenrechten en het bedrijfsleven etc.
Interministeriële verdeling van verantwoordelijkheden37
• Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK, directie Constitutionele Zaken
en Wetgeving, cluster Grondrechten): is hoeder van de Grondwet en het constitutionele bestel
en is daarmee coördinerend verantwoordelijk voor het binnenlandse mensenrechtenbeleid.
BZK ontwikkelt beleid op dit vlak, bijvoorbeeld met het ‘Nationaal Actieplan Mensenrechten’ en
het ‘Nationaal Actieprogramma tegen Discriminatie’. BZK werkt ook (mee) aan internationale
beleidsvorming die direct gevolgen heeft voor de binnenlandse situatie, bijvoorbeeld in het
kader van de EU en de Raad van Europa. Tenslotte adviseert BZK over beleid en wetgeving en voert
een constitutionele toets uit voor conceptwetgeving. BZK neemt de leiding bij het mensenrech
tenexamen van Nederland bij de VN (Universal Periodic Review).
• Ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ, directie Multilaterale Instellingen en Mensenrechten
en de directie Juridische Zaken): is coördinerend verantwoordelijk voor het buitenlands
mensenrechtenbeleid en voor het internationale toezicht op Nederland. BZ ontwikkelt buitenlands
mensenrechtenbeleid en rapporteert hierover jaarlijks aan de Tweede Kamer. BZ heeft een
Mensenrechtenambassadeur die zich richt op mensenrechtenkwesties in het buitenland. BZ
vertegenwoordigt Nederland in procedures bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens
en VNcomités. Er is ook een afdeling voor de SDG’s die zich bezighouden met binnenlandse
beleidsvorming en nationaal en internationaal toezicht.
• Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV, directie Wetgeving en Juridische Zaken, cluster
Mensenrechten): is coördinerend verantwoordelijk voor rapportageprocedures voor verschillende
verdragen (IVBPR, CAT). Behandelt internationale mensenrechtelijke procedures (EHRM, HvJEU,
IVBPR, CAT, CEDAW, ECSR) en neemt deel aan Raad van Europa vergaderingen ter bevordering en
bescherming van mensenrechten. Het ministerie van Justitie en Veiligheid toetst (wetgevingstoets)
of wetten en AMvB’s voldoen aan de aanwijzingen voor de regelgeving en adviseert over wetgeving
en beleid en of deze voldoen aan mensenrechten standaarden.
• Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen (OCW): is coördinerend verantwoordelijk
voor de gelijke behandeling van mannen en vrouwen en LHBTIrechten en de daarbij behorende
rapportageprocedures (CEDAW).
• Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW): is coördinerend verantwoordelijk
voor bepaalde vormen van discriminatie (op de arbeidsmarkt en op grond van etnische afkomst
en religie) en sociaaleconomische rechten en de daarbij behorende rapportageprocedures (CERD,
IVESCR en ILO verdragen).
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS): is coördinerend verantwoordelijk voor
kinderrechten en de rechten van mensen met een beperking en de daarbij behorende rapportage
procedure (VN Kinderrechtenverdrag en VNverdrag Handicap).
• Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK): is coördinerend verantwoordelijk voor
het klimaat en verantwoordelijk voor het nationaal beleid op het gebied van maatschappelijk
verantwoord ondernemen.
• Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW): werkt aan een veilig en bereikbaar Nederland
met een gezonde en duurzame leefomgeving. Het ministerie let erop dat de informatievoorziening,
inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden goed zijn
geregeld (Verdrag van Aarhus).
Ook de decentrale overheden hebben een belangrijke rol in het kader van mensenrechten. Met name
gemeenten (Gemeentewet), die de eerste aangewezen bestuurslaag zijn in het contact met mensen.
Gemeenten geven daarbij invulling aan mensenrechten op lokaal niveau, bijvoorbeeld in het kader van
37 Deze verdeling is indicatief en ligt niet helemaal vast. De verdeling kan om zwaarwegende redenen veranderen, bijvoorbeeld
tijdens regeringsformaties.

Pagina 51

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 51
de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015). Er is in elke gemeente belangrijke infrastructuur
aanwezig voor de realisering van mensenrechten, zoals vormen van informatievoorziening, inspraak en
klachtenloketten, waaronder de lokale antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s). Bovendien wordt de rol van
gemeenten steeds groter door decentralisering en de demografische trek naar steden.
De afgelopen jaren zien we belangrijke ontwikkelingen in het kader van bewustwording op het vlak van
mensenrechten in het lokale bestuur. Mensenrechten bieden een raamwerk van minimumstandaarden
voor lokaal maatwerk. Er zijn verschillende rapporten uitgebracht over dit onderwerp (zie: Mensenrechten
lokaal) en er is op internationaal niveau contact tussen steden onderling. Zo vindt er sinds 2011 jaarlijks
een ‘World Human Rights Cities Forum’ plaats in ZuidKorea en heeft Amsterdam zich aangesloten bij
een internationale verklaring van lokale overheden over het recht op behoorlijke huisvesting.38 Het
College voor de Rechten van de Mens organiseert informatiebijeenkomsten en trainingen mensenrechten
voor Nederlandse gemeenten.39 Er zijn gemeenten die zich op verschillende manieren profileren als
mensenrechtenstad.
Mensenrechten lokaal
Rapporten
• In 2014 verscheen in Nederland een handreiking voor beleidsmakers van Platform 31 over
Mensenrechten en lokaal beleid.40
• In een VN rapport over de rol van lokale overheden uit 2015 benoemt de VN Mensenrechtenraad de
belangrijke rol en complementaire verantwoordelijkheden van lokale overheden op het gebied van
mensenrechten.41
• Het Congres van Lokale en Regionale overheden van de RvE heeft in 2018 een handleiding
gepresenteerd voor de Bevordering van mensenrechten op lokaal en regionaal niveau.42 In 2020
volgt een tweede handleiding over economische en sociale rechten.
• In 2018 presenteerde de Vereniging van Nederlandse Gemeenten een Handreiking voor
Nederlandse gemeenten over de Global Goals (SDGs).43
Lokale ontwikkelingen
• Lokale strategieën voor mensenrechten: sommige gemeenten hebben expliciete strategieën of
uitgangspunten op het gebied van mensenrechten (zoals Amsterdam) of de SDG’s (er zijn 82 Global
Goals gemeenten, waaronder Deventer, Eindhoven, Groningen en Utrecht).44
• Shelter cities: op initiatief van Justice and Peace zijn er in Nederland een flink aantal gemeenten
bereid gevonden om tijdelijk onderdak te bieden aan mensenrechtenverdedigers uit het buitenland
die gevaar lopen (Amsterdam, Den Haag, Deventer, Haarlem, Groningen, Maastricht, Middelburg,
Nijmegen, Tilburg, Utrecht en Zwolle).45
38 Zie: http://whrcf.org/ en https://citiesforhousing.org.
39 Zie: https://mensenrechten.nl/nl/nieuws/baateenmensenrechtenkadervoorgemeenten.
40 Esther van den Berg en Barbara Oomen, Mensenrechten in Lokaal Beleid, Platform 31, september 2014, zie: https://www.
platform31.nl/publicaties/mensenrechtenenlokaalbeleid.
41 Human Rights Council Advisory Committee, Role of local government in the promotion and protection of human rights,
7 augustus 2015, UN Doc A/HRC/30/49, zie: http://undocs.org/en/A/HRC/30/49.
42 Congress of Local and Regional Authorities of the Council of Europe, Promoting Human Rights at Local and Regional Level,
34th session, 27 maart 2018,
zie: https://rm.coe.int/promotinghumanrightsatlocalandregionallevelmonitoringcommitte/168079416a.
43 Vereniging Nederlandse Gemeenten, De Global Goals in het gemeentelijk beleid, 2018, zie: https://vng.nl/files/vng/5971.002
04globalgoalsbrochurewtklr.pdf.
44 Zie: https://www.amsterdam.nl/sociaaldomein/diversiteit/mensenrechtenstad/ en https://www.utrecht4globalgoals.nl/.
45 Zie: https://sheltercity.nl/.

Pagina 52

52 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
3. Mensenrechteninfrastructuur en beleid
De overheid moet zorgen dat beleid en regelgeving voldoen aan mensenrechtennormen. Daarom is
er aandacht voor dit onderwerp in het Integraal afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK), dat
moet worden toegepast bij het maken van nieuw beleid en regelgeving. Het IAK biedt beleidsmakers en
wetgevingsjuristen de normen waaraan goed beleid en goede regelgeving moeten voldoen. Het kabinet
heeft de normen vastgesteld. Het IAK bevat ook ondersteunende hulpmiddelen en achtergrondinformatie.46
Onderdeel van de rechtmatigheidstoets in het IAK is een ‘Checklist grondrechten’ die behulpzaam kan
zijn bij de toetsing aan hoger recht, waaronder mensenrechtenverdragen. Er zijn ook nog verschillende
verder uitgewerkte hulpmiddelen beschikbaar, zoals een ‘Handleiding nationale toetsing EU Handvest’, een
‘Handreiking economische, sociale en culturele rechten’ en een ‘handreiking eigendomsrecht onder het
EVRM’. Momenteel werkt het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan een integrale
handreiking voor de toetsing aan hoger recht. Het IAK bevat in het kader van de kwaliteitseisen bovendien
een ‘privacy impact assessment’ en een stroomschema voor de ‘effecten op gendergelijkheid’ (in het kader
van de SDG’s). Wetgeving en overheidsjuristen krijgen les over het belang van mensenrechten in hun werk
tijdens hun trainingen bij de Academie voor Wetgeving en Overheidsjuristen.
Voordat een wetsvoorstel naar de ministerraad gaat, wordt ook bekeken of het voorstel voldoet aan
mensenrechtennormen. Dat is in eerste instantie een taak van het ministerie dat het voorstel indient.
Verder toetst het ministerie van Justitie en Veiligheid voorgenomen regelgeving van alle ministeries
op rechtstatelijke en bestuurlijke kwaliteit, waaronder de relatie met mensenrechten. Wat betreft de
constitutionele toetsing werkt het ministerie van Justitie en Veiligheid hierbij samen met het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, dat verantwoordelijk is voor het beheer van de Grondwet en in
dat kader wetsvoorstellen toetst aan Grondwet en verdragen.
Naast de toetsing van beleid en regelgeving aan mensenrechten door de regering zelf, heeft het parlement
als medewetgever en controleur van de regering een belangrijke rol (www.eerstekamer.nl en
www.tweedekamer.nl). Ook de Raad van State (RvS) heeft een belangrijke status als onafhankelijke
adviseur (www.raadsvanstate.nl). Voordat een wetsvoorstel of Algemene Maatregel van Bestuur kan
worden aangenomen, moet advies worden ingewonnen van de RvS (art. 73 Grondwet), die regelmatig
mensenrechtenaspecten benoemt en vraagt om aanpassing of verdere uitwerking. Ten slotte is er toezicht
op de naleving van mensenrechten door onafhankelijke instanties (zie: Toezichthouders).
Toezichthouders
Nederlandse toezichthouders:
• Parlement:47 Het parlement (de Eerste en Tweede Kamer) is medewetgever en controleert
het beleid van de regering. Het heeft daarom een belangrijke rol bij het kritisch bevragen van
conceptwetgeving, beleidsinitiatieven of gebeurtenissen in de samenleving vanuit het perspectief
van mensenrechten.
• Rechterlijke macht:48 het sluitstuk van de rechtsbescherming is toegang tot een onafhankelijke en
onpartijdige rechter.
• Nationale Ombudsman:49 De Nationale ombudsman is de tweedelijns klachtinstantie voor een
groot deel van de overheidsinstanties en gemeenten. De ombudsman gelooft dat het burgerper
spectief gewaarborgd moet zijn in alles wat de overheid doet. De ombudsman helpt mensen als
zij vastlopen in hun contact met de overheid door in te grijpen of onderzoek te doen. Ook daagt
de ombudsman overheden uit om op een andere manier naar hun dienstverlening te kijken en te
46 Zie: https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraalafwegingskadervoorbeleidenregelgeving.
47 Zie: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/parlement.
48 Zie: https://www.rechtspraak.nl/Organisatieencontact/Organisatie.
49 Zie: https://www.nationaleombudsman.nl.

Pagina 53

Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020 53
verbeteren. De Nationale ombudsman is tevens de Veteranenombudsman. De Kinderombudsman is
substituut ombudsman.50
• College voor de Rechten van de Mens:51 het College is het onafhankelijke nationale mensenrech
teninstituut. Het doet onderzoek naar de naleving van mensenrechten in Nederland, geeft
(wetgevings)advies en trainingen. Het beoordeelt individuele klachten over discriminatie en is
de bewakingsinstantie van het VNVerdrag Handicap. Het college werkt samen met nationale en
internationale organisaties, waaronder het maatschappelijk middenveld, om de mensenrechten
situatie in Nederland te verbeteren.
• Autoriteit Persoonsgegevens: 52houdt toezicht op de naleving van privacywetgeving door middel
van onderzoek, wetgevingsadviezen, alternatieve interventies en voorlichting.
• Commissie van Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten:53 houdt toezicht op de
rechtmatigheid van het handelen van de inlichtingen en veiligheidsdiensten en behandelt klachten
en meldingen van een vermoeden van een misstand.
• Lokale antidiscriminatievoorzieningen:54 registreren klachten van discriminatie en verlenen
bijstand bij de afwikkeling daarvan.
• Huis voor de Klokkenluiders:55 biedt voorzieningen voor en ondersteuning van klokkenluiders. Het
richt zich verder op onderzoek en preventie van misstanden.
• Rijksinspecties:56 er zijn verschillende onafhankelijke inspectiediensten ingericht zoals de Inspectie
SZW die toezicht houdt op o.a. arbeidsomstandigheden, de Inspectie van het Onderwijs die
toezicht houdt op onderwijsinstellingen, de Inspectie Justitie en Veiligheid die toezicht houdt op
uitvoeringsorganisaties op het terrein van justitie en veiligheid en de Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd die toezicht houdt op de veiligheid en de kwaliteit van de zorg.
• Maatschappelijk middenveld: Nederland kent een actief maatschappelijk middenveld met
een heleboel belangenorganisaties die als waakhond functioneren voor de overheid. Het Breed
Maatschappelijk Overleg is een samenwerkingsverband van mensenrechten en ontwikkelingsorga
nisaties in Nederland die hun krachten bundelen om met lobby en advocacy activiteiten aandacht te
vragen voor mensenrechten in het Nederlands buitenlands beleid.57
Internationale toezichthouders
• Klachtenprocedures: onder bepaalde omstandigheden kunnen mensen in Nederland (doorgaans
na de nationale rechtsgang) ook bij internationale instanties terecht met een klacht. Een bekend
voorbeeld is het ‘Europese Hof voor de Rechten van de Mens’. In totaal heeft het EHRM sinds 1976
162 keer uitspraak gedaan in Nederlandse zaken, waarbij 91 keer een schending is geconstateerd.58
Er kunnen ook collectieve klachten worden ingediend bij het ‘Europees Comité voor Sociale
Rechten’.59 Nederland is partij bij verschillende ‘individuele klachtprocedures bij VN Comités’
(zie: Bijlagen, Annex II voor de klachtrecht protocollen waar Nederland partij bij is).60 Sinds 1987
hebben de VN Comités tot nu toe 58 klachten tegen Nederland inhoudelijk beoordeeld, waarbij
16 keer een schending is geconstateerd.61
50 Zie: https://www.dekinderombudsman.nl.
51 Zie: https://mensenrechten.nl.
52 Zie: https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl.
53 Zie: https://www.ctivd.nl/.
54 Zie: https://www.discriminatie.nl.
55 Zie: https://huisvoorklokkenluiders.nl.
56 Zie: https://www.rijksinspecties.nl.
57 Zie: http://www.bmoweb.nl.
58 In 1976 heeft het EVRM voor het eerst een uitspraak gedaan in een zaak tegen Nederland. Uitspraken zijn bindend.
De hoeveelheid zaken is gebaseerd op de HUDOC database van EVRMarresten, geraadpleegd op 28 oktober 2019, via:
https://hudoc.echr.coe.int/.
59 Uitspraken zijn eveneens bindend en in te zien via HUDOC.
60 Uitspraken zijn niet bindend maar wel gezaghebbend.
61 In 1987 heeft een VN Comité voor het eerst een uitspraak gedaan in een zaak tegen Nederland. De hoeveelheid uitspraken en
schendingen is gebaseerd op de OHCHR Jurisprudentie database, geraadpleegd op 28 oktober 2019, via: https://juris.ohchr.org

Pagina 54

54 Nationaal Actieplan Mensenrechten 2020
• Op basis van de jurisprudentie publiceren de VN Comités ook zogenaamde General Comments
waarin ze de inhoud, reikwijdte en interpretatie van bepaalde rechten uiteen zetten.62 Het Hof van
Justitie van de EU doet ook regelmatig uitspraken die raken aan grondrechten in het Handvest van de
Grondrechten van de EU.63
• Rapportageprocedures: veel mensenrechtenverdragen kennen een rapportageplicht, waarbij de
landen die partij zijn bij het verdrag ongeveer eens in de vier jaar rapporteren over de mensenrech
tensituatie in hun land. Op basis van dit rapport en schaduwrapporten van onafhankelijke
organisaties, waaronder het College voor de Rechten van de Mens, krijgt het land aanbevelingen.
Dergelijke aanbevelingen worden door Nederland nauwkeurig bestudeerd en voorzien van een
reactie, waarbij (gemotiveerd) wordt aangegeven of een aanbeveling wordt opgevolgd. De VN
heeft een online Universal Human Rights Index (UHRI) waarin per land, periode en onderwerp kan
worden gezocht naar aanbevelingen.64 Het EU Grondrechtenagentschap werkt momenteel aan de
ontwikkeling van een European Fundamental Rights Information System (EFRIS) waarin naast de
VNaanbevelingen ook de aanbevelingen van de EU en RvE staan.65
• Universal Periodic Review: is een vier of vijfjaarlijks mensenrechtenexamen voor landen
bij de VNmensenrechtenraad op basis van een peer review model. Dat betekent dat elk land
aanbevelingen krijgt van andere landen. Nederland was voor het laatst aan de beurt in 2017 en draagt
actief bij aan de aanbevelingen voor andere landen.66
De overheid zet zich door middel van beleid en wetgeving ook actief in voor het bevorderen van
mensenrechten in Nederland. Er zijn sinds 2014 195 actieplannen en programma’s geïntroduceerd die
raken aan mensenrechten of hier verder invulling aan geven (zie: Bijlagen, Annex IV).67 Een voorbeeld is
natuurlijk het vorige ‘Nationaal Actieplan Mensenrechten’ uit 2013. Andere belangrijke voorbeelden zijn
het ‘Nationaal Actieprogramma tegen Discriminatie’ uit 2016, het ‘ Actieplan arbeidsmarktdiscriminatie’
uit 2018, ‘Nationaal Actieplan Bedrijfsleven en Mensenrechten’ uit 2016, het ‘ Actieplan Beleidscoherentie
voor Ontwikkeling’ voor de implementatie van de Sustainable Development Goals en het ‘Programma
Onbeperkt Meedoen’ voor de implementatie van het VNverdrag Handicap. Er zijn nog tal van relevante
actieplannen op andere terreinen zoals het ‘ Actieplan Brede Schuldenaanpak’ uit 2018, de ‘ Aanpak van
Huiselijk Geweld en Kindermishandeling’ uit 2018, het ‘ Actieplan zwangerschapsdiscriminatie’ uit 2017, het
‘Nationaal Actieplan 1325 (III) Vrouwen, Vrede, Veiligheid’ uit 2016, het ‘ Actieplan Inclusieve Ontwikkeling’
uit 2015, en tenslotte het ‘ Actieplan Kinderrechten in het Koninkrijk’ uit 2014.
62 Zie: https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/Pages/TBGeneralComments.aspx.
63 Uitspraken zijn bindend en in te zien via de website van het Hof: https://curia.europa.eu/jcms/jcms/P_106308/en/.
64 Zie: https://uhri.ohchr.org/en/.
65 Zie: https://fra.europa.eu/en/project/2018/eufundamentalrightsinformationsystem.
66 Zie: https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/UPR/Pages/NLIndex.aspx.
67 Zie ook de kabinetsreactie op de jaarrapportage 2017 van het College voor de Rechten van de Mens, in: Kamerstukken II,
2018/19, 33826, nr. 25, p. 45.

Pagina 55

Op deze pagina is geen uitleesbare tekst gevonden. Raadpleeg deze pagina in de originele PDF.

Pagina 56

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Postbus 20011 | 2511 DP Den Haag
www.rijksoverheid.nl
December 2019 | 19411014