Achtergrondartikel · 22 oktober 2026. De beelden zijn illustraties van mogelijke toepassingen. Ze tonen geen aangetoonde installatie of gegevenskoppeling in Edam-Volendam.
Een digitale kopie van een stad kan helpen om woningbouw, verkeer en wateroverlast beter te begrijpen. Maar wat gebeurt er als zo'n model wordt verbonden met sensoren, camera's, kentekengegevens en kunstmatige intelligentie? Dan gaat het ook over privacy, vrijheid en de controle op de overheid.
Voor LEV is dat reden om deze ontwikkeling kritisch te bekijken. Innovatie mag niet ongemerkt uitgroeien tot steeds verdergaand toezicht. Hieronder onderscheiden we openbare voorbeelden elders, mogelijke risico's en vragen waarop Edam-Volendam nog antwoord moet geven.
Wat is een Digital Twin?
Een Digital Twin, of digitale tweeling, is een digitaal model van bijvoorbeeld een gebouw, gebied of stad. Gemeenten kunnen er gegevens over de leefomgeving in samenbrengen en scenario's mee onderzoeken. Vaak gebeurt dat met een 3D-weergave, maar niet ieder digitaal model heeft dezelfde vorm, gegevens of functies.
Denk aan gebouwen en infrastructuur, verkeersstromen, ruimtelijke plannen, water en bodem, klimaatgegevens en metingen van sensoren. Zo'n model kan helpen om vragen te beantwoorden: wat verandert er aan parkeren bij nieuwbouw? Waar ontstaat wateroverlast? Hoeveel schaduw heeft een nieuw plein?
Dat kan waardevol zijn. De discussie verandert wanneer gegevens worden gebruikt die tot inwoners of voertuigen herleidbaar zijn. Een ruimtelijk model is niet vanzelf een volgsysteem. Andersom bewijst een nuttige toepassing niet dat iedere latere gegevenskoppeling aanvaardbaar is.
Waar komt deze ontwikkeling vandaan?
Van Smart City tot Europese samenwerking
De Nederlandse Smart City Strategie werd in januari 2017 aangeboden aan het kabinet. Het G40-stedennetwerk beschrijft de samenwerking tussen overheden, bedrijven en kennisinstellingen rond stedelijke vraagstukken en technologie.
Ook de Europese Commissie ondersteunt digitale tweelingen en stedelijke digitale toepassingen. Een concreet voorbeeld is x-CITE binnen CitiVERSE, aangekondigd op 6 mei 2025, waarin onder andere Rotterdam deelneemt. Daar staan ook ruimtelijke planning en betrokkenheid van inwoners centraal. Dat is geen bewijs van een Europees voorschrift om inwoners met camera's te volgen.
Nederland: gedeelde modellen en afspraken over gegevens
De VNG beschrijft gemeentelijke Digital Twin-projecten. Binnen Zicht op Nederland wordt gewerkt aan digitale tweelingen en het verbinden van gegevens over de fysieke leefomgeving. Geonovum beschrijft de samenwerking en toepassingen.
Daarnaast zijn er landelijke afspraken over gegevensuitwisseling. Het afsprakenstelsel voor het Federatief Datastelsel is in februari 2026 vastgesteld. Het gaat om afspraken en standaarden voor verantwoord delen, niet om één centrale databank waarin alle overheidsgegevens worden samengevoegd. Een technische standaard verleent ook geen nieuwe wettelijke bevoegdheid om gegevens te gebruiken.
Voor LEV blijft de politieke vraag: als gegevens gemakkelijker uitwisselbaar worden, wie bewaakt dan de grens tussen een toegestaan doel en steeds verdergaand hergebruik?
Wat gebeurt er aantoonbaar in andere gemeenten?
Deze voorbeelden hebben verschillende doelen. Deelname aan een Digital Twin-project betekent niet automatisch dat een gemeente camera's, persoonsgegevens of kentekenregistratie in zo'n model gebruikt.
- Amsterdam en Utrecht: de VNG noemt hun gezamenlijke 3D-platform als basis voor verdere gemeentelijke samenwerking.
- Alkmaar: de VNG noemt Alkmaar als koploper met Digital Twin-toepassingen.
- Rotterdam: het Open Urban Platform Rotterdam combineert een 3D-model met stedelijke gegevens. Het platform is in januari 2025 gelanceerd. Rotterdam noemt onder meer ruimtelijke planning en gegevens over verkeer, luchtkwaliteit en weer.
- Groningen: de gemeente noemt haar 3D-viewer een Digital Twin. De toepassing geeft ruimtelijk inzicht en ondersteunt het onderzoeken van plannen.
- Purmerend: het Uitvoeringsprogramma Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving 2026 noemt Digital Twin-pilots bij WOZ-werkzaamheden. Dat zegt op zichzelf niets over een koppeling aan cameratoezicht of kentekens.
Dat Purmerend ook met Edam-Volendam samenwerkt binnen de Regio Deal, bewijst niet dat Edam-Volendam aan deze pilots deelneemt. Ook moeten projecten uit elkaar worden gehouden: Nijmegen wordt bijvoorbeeld genoemd als belangstellende in het hieronder beschreven ANPR-traject. Dat is een andere status dan een al operationele toepassing.
Kentekengegevens: van registratie naar statistiek
Een concreet voorbeeld van een gegevensketen staat bij DMI: Inzicht in logistiek met ANPR. ANPR is automatische kentekenherkenning. DMI beschrijft hoe gemeenten ANPR-gegevens via verwerkers aan het CBS leveren. Daaruit komen geaggregeerde tabellen voor logistieke analyses, die bijvoorbeeld in ArcGIS of een andere digitale tweeling kunnen worden gebruikt.
De pagina noemt 's-Hertogenbosch, Utrecht en Tilburg als gemeenten die gegevens aanleveren. Groningen, Amsterdam, Rotterdam, Breda, Zwolle, Nijmegen en Eindhoven worden genoemd als gemeenten met belangstelling. Belangstelling en daadwerkelijke aanlevering zijn verschillende statussen.
Dit bewijst geen individueel volgsysteem in iedere genoemde gemeente. Het laat wel zien waarom de hele gegevensketen beoordeeld moet worden: welke oorspronkelijke kentekengegevens zijn nodig, wie krijgt ze, hoe lang blijven ze bewaard en wat wordt er daarna gedeeld?
Het CBS licht bij een Utrechtse toepassing toe hoe het gebruik van ANPR-gegevens is afgewogen, met een privacybeoordeling en betrokkenheid van de functionaris gegevensbescherming. Dat is een concreet voorbeeld; het is geen algemene goedkeuring voor iedere toekomstige toepassing.
Wat kunnen de gevolgen voor inwoners zijn?
De volgende punten zijn risico's bij bepaalde inrichtingen, geen vastgestelde werkwijze van Edam-Volendam.
- Inzicht in verplaatsingen. Herleidbare registraties van voertuig, locatie en tijd kunnen meer zichtbaar maken dan alleen de verkeersdrukte.
- Gebruik voor andere doelen. Wat wordt verzameld voor verkeer of logistiek kan technisch bruikbaar lijken voor toezicht. Een nieuw doel vraagt een eigen juridische beoordeling; technische bruikbaarheid is geen toestemming.
- Meer partijen in de keten. Gemeente, politie, leverancier, verwerker en onderzoeksorganisatie kunnen verschillende rollen hebben. Inwoners moeten kunnen begrijpen wie verantwoordelijk is en waar zij terechtkunnen.
- Van tijdelijk naar blijvend. LEV ziet het risico dat een tijdelijke voorziening door investeringen, contracten en nieuwe toepassingen steeds moeilijker wordt teruggedraaid. Daarom moeten beëindiging en evaluatie vooraf zijn geregeld.
- Sturen op aannames. Een model is een vereenvoudiging van de werkelijkheid. Onvolledige gegevens en gekozen aannames kunnen de uitkomst beïnvloeden. De gemeente moet kunnen uitleggen hoe een uitkomst tot stand komt en welke onzekerheden daarbij horen.
Statistische uitkomsten maken de invoer niet vanzelf anoniem
Bij anonimiseren zijn gegevens redelijkerwijs niet meer tot een persoon te herleiden. Bij pseudonimiseren kan herleiding met aanvullende informatie nog mogelijk zijn. Pseudonimisering haalt persoonsgegevens niet buiten de toepasselijke privacywetgeving: bij een verwerking onder de AVG blijft die wet van toepassing. Ook wanneer alleen anonieme statistieken worden gepubliceerd, kan de voorafgaande verwerking van herleidbare gegevens privacyregels raken. Dit volgt uit onder meer artikel 4 en overweging 26 van de AVG.
De juiste regels hangen af van de taak en de concrete verwerking. Openbare-ordecameratoezicht op grond van artikel 151c Gemeentewet kent voor de daar bedoelde beelden het regime van de Wet politiegegevens, zoals lid 9 bepaalt. Artikel 126jj Wetboek van Strafvordering is een afzonderlijke bevoegdheid voor politie-ANPR ten behoeve van opsporing. Een verkeerskundige of statistische toepassing kan daarop niet zonder meer worden gebaseerd. Verkeershandhaving vergt eveneens beoordeling van de specifieke taak en bevoegdheid.
De wettelijke teksten zijn te vinden in de Gemeentewet, de Wet politiegegevens en het Wetboek van Strafvordering. Welke grondslag voor een concrete lokale gegevensketen geldt, is een vraag die het bevoegde bestuursorgaan onderbouwd moet beantwoorden. De mededeling 'het eindresultaat is statistisch' is daarvoor onvoldoende.
En kunstmatige intelligentie?
Digitale modellen en beeldanalyse kunnen uiteenlopende functies ondersteunen, van verkeersprognoses en objectdetectie tot geautomatiseerde patroonherkenning. Welke daarvan worden aangeboden, geleverd en ingeschakeld verschilt per systeem. Mogelijk, aangeschaft en actief zijn drie verschillende dingen. We hebben niet vastgesteld dat Edam-Volendam deze functies in een Digital Twin gebruikt.
LEV wil dat vooraf openbaar duidelijk is welke analysemogelijkheden aanwezig zijn, welke daadwerkelijk actief zijn, wie nieuwe functies mag inschakelen en welke beoordeling daaraan voorafgaat. Dat geldt des te sterker voor analyses die inwoners of hun gedrag kunnen raken.
Wat weten we over Edam-Volendam?
In de voor dit artikel onderzochte openbare bronnen is niet aangetoond dat Edam-Volendam een Digital Twin gebruikt waarin camera- of kentekengegevens worden gekoppeld. Dat is een begrensde onderzoeksuitkomst. Het bewijst niet dat er helemaal geen digitaal model, verkenning, overleg of toekomstplan bestaat.
Cameratoezicht is wel een lokaal onderwerp. De gemeente heeft daarover onder meer een raadsinformatiebrief met evaluatie en beleidskader en antwoorden op raadsvragen van 25 juni 2026 beschikbaar gesteld. Die stukken vormen geen bewijs van een koppeling aan een Digital Twin.
Juist omdat elders al digitale modellen en gegevensketens worden ontwikkeld, vindt LEV dat raad en inwoners op tijd duidelijkheid moeten krijgen. Ook over toekomstige uitbreidingen, contractuele opties en de kosten van beheer en privacywaarborgen.
Welke antwoorden wil LEV voor onze gemeente?
Voor LEV liggen de volgende vragen op tafel.
1. Zijn er plannen, pilots of verkenningen?
Werkt de gemeente aan een Digital Twin of vergelijkbaar platform, zelfstandig of met andere partijen? Welke ambtelijke of bestuurlijke verkenningen, besluiten, opdrachten en tijdlijnen bestaan er? Als er geen plannen zijn: kan het college dat expliciet bevestigen?
2. Welke regionale afspraken bestaan er?
Zijn er contacten met bijvoorbeeld Purmerend, Alkmaar, VNG, DMI, CBS of leveranciers over digitale tweelingen en gegevensuitwisseling? Welke concrete deelname, gegevensstromen en verplichtingen volgen daaruit? Maak onderscheid tussen oriënterend overleg en besloten deelname.
3. Waarvoor worden kentekens geregistreerd?
Welke kentekenregistraties voert de gemeente zelf uit of laat zij uitvoeren? Geef per toepassing locatie of gebied, doel, bevoegd gezag, wettelijke grondslag, verwerkingsverantwoordelijke, bewaartermijn en status. Maak onderscheid tussen openbare orde, verkeershandhaving, statistiek en opsporing. Vraag informatie over politietoepassingen waar nodig via het bevoegde gezag op en motiveer eventuele beperkingen aan openbaarmaking.
4. Welke gegevens worden gedeeld of gekoppeld?
Worden camera-, verkeers- of kentekengegevens doorgegeven aan leveranciers, politie, CBS, samenwerkingsverbanden of digitale platforms? Beschrijf per gegevensstroom doel, ontvanger, identificatieniveau en voorwaarden voor verder gebruik. Wat gebeurt er met de oorspronkelijke gegevens voordat statistieken ontstaan?
5. Welke functies zijn mogelijk en welke staan aan?
Geef afzonderlijk aan welke functies technisch beschikbaar zijn, welke zijn gecontracteerd of geleverd en welke daadwerkelijk zijn geactiveerd. Wie mag functies aanzetten en welk besluit is nodig voor een nieuw doel, nieuwe koppeling of uitbreiding? Zijn hiervan controleerbare registraties beschikbaar?
6. Welke waarborgen en kosten horen erbij?
Welke privacybeoordelingen en eventuele DPIA's zijn uitgevoerd, wat is het advies van de functionaris gegevensbescherming en hoe zijn risico's opgevolgd? Geef de openbare delen of een gemotiveerde samenvatting. Maak ook de kosten van investering, licenties, koppelingen, exploitatie, beveiliging, toezicht en beëindiging inzichtelijk, met de bijbehorende budgetten en besluiten.
7. Wie beslist en hoe wordt de raad betrokken?
Welke bevoegdheden liggen bij raad, burgemeester, college, politie en andere partijen? Welke informatie- en besluitmomenten zijn voorzien voordat gegevens voor nieuwe doelen worden gebruikt? Hoe worden inwoners geïnformeerd, hoe kunnen zij hun rechten uitoefenen en wanneer wordt een toepassing aangepast of beëindigd?
De grens die LEV trekt
Een gemeente moet plannen kunnen vergelijken, vooruit kunnen kijken en haar dienstverlening verbeteren. Maar voor LEV ligt er een duidelijke grens: een digitaal hulpmiddel mag niet ongemerkt veranderen in een ondoorzichtig systeem van gegevenskoppeling, gedragsanalyse en toezicht.
Inwoners hebben recht op een veilige gemeente én een vrije openbare ruimte. Dat vraagt begrijpelijke uitleg, duidelijke verantwoordelijkheid, aantoonbare noodzaak en democratische controle. Techniek mag het bestuur helpen; de beschikbare techniek mag niet bepalen hoeveel toezicht inwoners moeten accepteren.
LEV kiest voor innovatie met duidelijke grenzen, openheid en democratische controle. Dit is ons politieke standpunt. De voorbeelden elders geven aanleiding om vragen te stellen; ze bewijzen geen verborgen lokaal systeem.
De ontwikkeling in beeld
Wat vindt u?
Welke grenzen moet onze gemeente stellen aan Digital Twins, camera's en kentekenregistratie? Laat LEV weten wat u vindt.
Over de bronnen
De links bij de tekst verwijzen naar openbare primaire bronnen van gemeenten, de VNG, Geonovum, DMI, CBS, de Europese Commissie, Digitale Overheid en de officiële wetgeving. De inhoud is gecontroleerd op 22 oktober 2026. Projectdeelname, belangstelling en feitelijk gebruik zijn afzonderlijk benoemd. Ontbrekende lokale informatie blijft een open vraag.